Đọc lại Quân tử tam lạc
Đọc sách cổ đôi khi có một cái thú kỳ lạ. Cùng một đoạn văn, lúc trẻ đọc thấy đó là đạo lý. Đến tuổi khác đọc lại, bỗng thấy đó là tâm sự.
Tôi từng đọc câu "Quân tử hữu tam lạc" của Mạnh Tử như một bảng liệt kê những điều đáng vui nhất trong đời người. Cha mẹ đều còn, anh em không gặp tai họa là vui thứ nhất. Ngửa mặt lên trời không hổ, cúi đầu với người không thẹn là vui thứ hai. Được anh tài trong thiên hạ mà giáo dục họ là vui thứ ba.
Đúng thì đúng thật. Nhưng cũng thấy cao quá, cứng quá. Giống như những tiêu chuẩn được đặt ra cho một bậc thánh hiền hơn là cho người thường.
Nhiều năm sau đọc lại, bỗng nảy ra một ý nghĩ khác.
Ta vẫn quen đọc lời cổ nhân như những chân lý phi thời gian. Nhưng người viết những dòng ấy trước hết cũng là một con người. Họ có tuổi trẻ, có thất vọng, có những điều đạt được và những điều không bao giờ đạt được. Hãy thử nhìn lại cuộc đời Mạnh Tử qua những gì chúng ta có thể biết về ông: Ông mồ côi cha từ nhỏ. Trong những câu chuyện còn lưu lại, người ta chỉ nhắc đến mẹ ông. Hình ảnh người cha gần như đã chìm vào bóng tối của lịch sử. Vậy thì "phụ mẫu câu tồn" – cha mẹ đều còn – có lẽ đâu phải là một kinh nghiệm ông đang có. Có khi đó lại là điều ông hiểu rõ giá trị nhất vì đã sớm mất đi.
Còn "huynh đệ vô cố" thì sao?
Ngày nay đọc lên, ta thường nghĩ đến tình cảm anh em hòa thuận. Nhưng ở thời Chiến Quốc, chữ "cố" không chỉ là chuyện bất hòa. Nó còn là tai họa, là biến cố, là những liên lụy gia tộc mà con người không thể làm chủ. Một người thân bị cuốn vào chiến tranh, vào chính biến hay án kiện cũng đủ làm cả gia đình lao đao.
Nghĩ vậy mới thấy niềm vui thứ nhất của Mạnh Tử có lẽ không phải niềm vui của người đang sở hữu. Nó giống niềm vui của người biết rõ sự mong manh của đời sống. Một lời tri ân đối với những gì không phải lúc nào cũng có.
Đến niềm vui thứ hai thì khác. "Ngửa mặt lên trời không hổ, cúi đầu với người không thẹn." Đây không còn là thứ do số phận ban cho mà là thứ duy nhất còn nằm trong tay mình.
Mạnh Tử đi khắp các nước chư hầu để nói về vương đạo. Ông được kính trọng nhưng không thực hiện được lý tưởng chính trị của mình. Không có vị quân vương nào trở thành minh quân theo đúng điều ông mong muốn. Nếu nhìn theo tiêu chuẩn thành bại thế tục, cuộc đời ấy chẳng phải quá vẻ vang. Nhưng có lẽ chính vì thế mà câu nói ấy mới xuất hiện. Tôi chợt nhận ra câu nói ấy nghe như một lời tự nhủ.
Khi không thể quyết định thiên hạ sẽ ra sao, ít nhất vẫn có thể quyết định mình là ai. Khi không thể buộc người khác tin mình, ít nhất vẫn có thể giữ được sự tin tưởng đối với chính mình. Những câu châm ngôn triết học thực ra là phép tự vệ tinh thần của người viết: Người ta viết ra không chỉ để dạy người khác, mà còn để bảo vệ phần căn tính cuối cùng của bản thân trước những thất bại của đời sống.
Còn niềm vui thứ ba?
"Đắc thiên hạ anh tài nhi giáo dục chi." (Được anh tài trong thiên hạ mà giáo dục họ.).
Khổng Tử có ba nghìn môn sinh. Hình ảnh ấy đã trở thành một huyền thoại văn hóa. Còn Mạnh Tử thì không. Chúng ta biết đến vài học trò của ông, nhưng không có một Khổng môn rực rỡ bao quanh tên tuổi ông. Vậy thì niềm vui thứ ba này có thực là một kinh nghiệm đã trọn vẹn hiện hữu hay đó là một niềm hy vọng - một sự gửi gắm? Một điều mà ông tin là đáng quý nhất, ngay cả khi chưa hoàn toàn có được?
Đến một độ tuổi nào đó, người ta bắt đầu hiểu rằng điều đau lòng nhất không phải là mình không thành công. Điều đau lòng hơn là không có ai tiếp nối những gì mình tin tưởng. Có lẽ vì thế mà việc gặp được một người trẻ có thể hiểu mình, đồng cảm với mình, mang theo một phần lý tưởng của mình đi tiếp, trở thành một niềm vui lớn lao. Niềm vui ấy mang màu sắc của truyền thừa nhiều hơn là thành tựu, của hy vọng nhiều hơn là sở hữu.
Nếu đọc theo cách ấy, "Quân tử tam lạc" không còn giống một bản tuyên ngôn đạo đức nữa. Nó giống như lời tổng kết cuối đời của một con người đã đi gần hết cuộc hành trình. Rằng sau cùng, điều đáng quý nhất không phải quyền lực, không phải phú quý, cũng không phải danh tiếng mà là người thân vẫn bình an, lương tâm vẫn còn nơi nương tựa và có ai đó để gửi lại những điều mình tin tưởng trước khi rời đi.
Có lẽ Mạnh phu tử cũng đã mang cả nỗi buồn ấy mà luyện thành Bất động tâm huyền thoại cho đời sau ngưỡng vọng
