TỪ BẢO TỒN ĐỐI TƯỢNG ĐẾN TỔ CHỨC ĐIỀU KIỆN CHO DI SẢN TIẾP TỤC SINH NGHĨA

Một phương pháp làm việc trong quy hoạch di sản

Quy hoạch di sản thường được nhìn như một dạng quy hoạch đặc biệt, trong đó nhiệm vụ khó nhất là xác định những gì cần bảo tồn rồi tìm cách bố trí các nhu cầu mới xung quanh chúng. Cách hiểu ấy đúng nhưng chưa đủ. Một di sản không trở thành di sản chỉ vì một công trình cũ còn đứng đó, một phế tích được phát hiện, một sự kiện từng xảy ra tại địa điểm ấy hay một ranh giới đã được pháp luật khoanh định. Giá trị của nó được hình thành trong cả một hệ thống quan hệ giữa vật thể, địa hình, cảnh quan, lịch sử, ký ức, tín ngưỡng, cộng đồng và những cách con người đã sử dụng, kể lại, tưởng nhớ nơi chốn qua thời gian.

Vì thế, vấn đề căn bản của quy hoạch di sản không phải trước hết là giữ lại bao nhiêu, mà là nhận ra cấu trúc nào đã làm cho nơi ấy trở nên có giá trị, những gì của cấu trúc ấy còn tồn tại, những gì đã mất nhưng vẫn có thể nhận biết qua chứng cứ, và bằng cách nào đời sống hiện tại có thể tiếp tục thiết lập quan hệ với nó mà không làm sai lệch quá khứ.

Từ đây, quy hoạch di sản có thể được hiểu như một quá trình đi từ bảo tồn đối tượng, qua phục dựng trật tự giá trị, đến tổ chức những điều kiện để giá trị tiếp tục được nhận biết, trải nghiệm, diễn giải và sinh nghĩa.

Không bắt đầu từ ranh giới khu đất

Ranh giới pháp lý là cần thiết cho quản lý nhưng không nhất thiết trùng với ranh giới của vấn đề quy hoạch. Một ngôi đền có thể chỉ chiếm vài nghìn mét vuông nhưng ý nghĩa của nó gắn với làng, đường hành hương, núi phía sau, dòng nước phía trước hay một vùng cảnh quan rộng hơn nhiều. Một trận đánh không tồn tại trong phạm vi những địa điểm còn di vật khảo cổ mà trong quan hệ giữa địa hình, thủy văn, tuyến hành quân, vị trí phòng thủ, thời điểm và diễn biến chiến sự. Một di sản văn học có thể gắn với quê hương, cảnh quan, gia tộc, ngôn ngữ, ký ức cộng đồng và cả lịch sử tiếp nhận tác phẩm qua nhiều thế hệ.

Bởi vậy, thao tác đầu tiên không phải là nhìn vào khu đất để tìm chỗ đặt công trình mới. Cần tạm thời bước ra ngoài ranh giới ấy để tìm lại hệ thống quan hệ đã sinh thành giá trị của di sản.

Điều này cũng giải thích vì sao nghiên cứu liên ngành không nên chỉ là phần thuyết minh nền của đồ án. Lịch sử có thể chỉ ra chuỗi sự kiện; khảo cổ học cung cấp chứng cứ vật chất; địa lý và địa mạo giải thích cấu trúc không gian; thủy văn cho thấy những điều kiện từng chi phối hoạt động con người; dân tộc học và nghiên cứu văn hóa giúp nhận ra thực hành sống; văn học và tư liệu ký ức mở ra những tầng nghĩa mà vật thể không tự nói được. Mỗi ngành không chỉ bổ sung thêm thông tin. Nó làm hiện ra một loại quan hệ khác nhau trong cấu trúc của nơi chốn.

Nghiên cứu chỉ thực sự trở thành một phần của quy hoạch khi kết quả nghiên cứu làm thay đổi quyết định không gian. Một phát hiện lịch sử phải có khả năng làm thay đổi tuyến tham quan, một cấu trúc thủy văn cổ có thể làm thay đổi cách tổ chức cảnh quan, một lớp khảo cổ có thể buộc công trình mới phải lùi lại, một thực hành tín ngưỡng còn sống có thể khiến khoảng sân tưởng như trống rỗng trở thành không gian không thể tùy tiện xây dựng.

Tri thức khi ấy không còn đứng trước bản vẽ. Nó đi vào trong bản vẽ.

Phục dựng cấu trúc, không nhất thiết phục dựng vật thể

Một trong những nhầm lẫn thường gặp của quy hoạch di sản là đồng nhất việc làm cho quá khứ dễ nhận biết với việc tái dựng hình ảnh của quá khứ.

Nhưng nhiều khi điều cần phục dựng trước hết không phải là vật thể mà là khả năng nhận biết cấu trúc lịch sử.

Với một chiến trường, giá trị có thể nằm trong tương quan giữa địa hình, dòng nước, các vị trí chiến lược và trình tự vận động. Với một đô thị cổ, điều quan trọng đôi khi không phải tái tạo một dãy nhà giả cổ mà là giữ được cấu trúc đường phố, thửa đất, quan hệ giữa công trình và không gian công cộng. Với một địa điểm văn học, việc dựng hàng loạt hình tượng minh họa tác phẩm có thể khiến một thế giới giàu sức gợi bị thu hẹp thành những vật thể cụ thể. Với một di tích nhiều lớp lịch sử, việc lựa chọn một thời kỳ để “trả lại nguyên trạng” thậm chí có thể đồng nghĩa với xóa bỏ những thời gian khác đã thực sự đi qua nơi đó.

Do vậy, khảo cổ, phế tích, địa hình, cảnh quan, những lớp kiến trúc muộn hơn, mô hình giả định, trưng bày, phương tiện số hay trình diễn đều có thể cùng tồn tại. Vấn đề không phải chọn một phương tiện duy nhất mà là xác định mỗi phương tiện được phép làm gì.

Ở đây xuất hiện một nguyên tắc quan trọng: không phải khoảng trống nào cũng cần được lấp đầy.

Có những khoảng trống do thiếu chứng cứ. Có những vấn đề còn nhiều giả thuyết. Có những dấu vết chỉ đủ để xác nhận rằng một điều từng tồn tại nhưng không đủ để tái dựng hình thức của nó. Có những không gian cần giữ sự im lặng để người đến tự hình thành quan hệ với nơi chốn. Việc không xây dựng, không tái hiện hoặc không giải thích đến tận cùng đôi khi chính là một quyết định quy hoạch.

Khoảng trống vì thế không phải phần còn lại sau thiết kế. Trong quy hoạch di sản, nó có thể là một sản phẩm có chủ ý của nhận thức và đạo đức nghề nghiệp.

Từ tính xác thực đến khả năng đọc di sản

Bảo tồn tính xác thực là nền tảng, nhưng một di sản còn nguyên chứng cứ chưa chắc đã có khả năng nói với con người hiện tại. Một bãi khảo cổ có thể rất xác thực nhưng người đứng trước nó không hiểu quan hệ giữa những dấu tích. Một cảnh quan lịch sử có thể còn tương đối nguyên vẹn nhưng các mối liên hệ làm nên ý nghĩa của nó đã trở nên vô hình.

Do đó, bên cạnh bảo tồn chứng cứ phải có một nhiệm vụ khác: tổ chức khả năng đọc di sản.

Khả năng đọc này có ít nhất ba cấp độ.

Trước hết là đọc được cấu trúc: biết cái gì ở đâu, những dấu vết nào liên hệ với nhau và không gian lịch sử đã từng vận hành như thế nào.

Tiếp theo là hiểu được ý nghĩa: vì sao những quan hệ ấy quan trọng, chúng gắn với sự kiện, nhân vật, ký ức hay hệ giá trị nào.

Nhưng còn một cấp độ sâu hơn: con người có thể thiết lập một quan hệ sống với di sản hay không. Họ đi qua nơi ấy như thế nào, nhìn thấy điều gì trước và điều gì sau, ở đâu cần dừng lại, khi nào một câu chuyện được kể, khi nào cảnh quan tự nói, ở đâu cần một nghi thức cộng đồng, một mùa lễ hội, một hành trình lặp lại hay đơn giản là một khoảng lặng.

Bản đồ của giá trị và kinh nghiệm về giá trị không phải một.

Bởi vậy, cấu trúc không gian cuối cùng cần được kiểm tra không chỉ bằng bản đồ sử dụng đất mà bằng trình tự trải nghiệm của con người: tiếp cận, chuyển tiếp, nhìn thấy, che khuất, dừng lại, đi tiếp, hồi tưởng, quay trở lại. Chính trong những quan hệ thân thể và thời gian ấy, những giá trị vốn được nhận diện bằng nghiên cứu mới có khả năng bước trở lại đời sống.

Chứng cứ, giá trị, diễn giải và ý nghĩa

Để tránh lẫn lộn, có thể phân biệt bốn tầng có quan hệ với nhau nhưng không đồng nhất.

Chứng cứ là những gì quá khứ để lại: vật thể, di tích, địa tầng, tài liệu, cấu trúc cảnh quan, dấu vết và những nguồn tư liệu có thể kiểm chứng.

Giá trị là sự nhận định về ý nghĩa và tầm quan trọng của những chứng cứ ấy đối với lịch sử, văn hóa, khoa học, cộng đồng hay xã hội.

Diễn giải là những phương thức giúp con người hiện tại thiết lập quan hệ giữa chứng cứ và giá trị: bảo tàng, tuyến tham quan, thuyết minh, cảnh quan, giáo dục, nghi lễ, nghệ thuật, phương tiện số hay chính cách tổ chức không gian.

Ý nghĩa là điều hình thành trong quan hệ giữa nơi chốn với con người và cộng đồng qua trải nghiệm, ký ức, câu chuyện, thực hành và sự tiếp nhận qua thời gian.

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng bởi ý nghĩa không hoàn toàn nằm sẵn trong vật thể, nhưng cũng không vì thế mà mọi cách diễn giải đều có giá trị như nhau. Quá khứ để lại chứng cứ và chính chứng cứ đặt ra giới hạn cho những gì hiện tại có thể nói về nó.

Quy hoạch di sản vì thế không phải một hoạt động tự do sáng tác ý nghĩa. Nó phải tổ chức khả năng diễn giải trong giới hạn của chứng cứ.

Phân vai không gian và phân vai quyền diễn giải

Khi đã nhận diện được cấu trúc sinh thành giá trị, bước tiếp theo là phân vai.

Di tích gốc trước hết làm nhiệm vụ của chứng cứ. Cảnh quan giữ bối cảnh không gian. Bảo tàng, trung tâm diễn giải và các công trình mới hỗ trợ nhận thức. Tuyến tham quan tổ chức trình tự tiếp cận. Lễ hội và nghi thức có thể duy trì ký ức cộng đồng. Dịch vụ du lịch đảm nhận nhu cầu sử dụng và tạo nguồn lực kinh tế. Vùng đệm điều hòa quan hệ giữa di sản với đô thị, cư dân và phát triển.

Phân vai như vậy giúp tránh một xu hướng phổ biến: dồn tất cả nhu cầu mới vào chính lõi di sản. Khi một di tích vừa phải là chứng cứ lịch sử, vừa làm quảng trường sự kiện, trung tâm thương mại, điểm chụp ảnh, sân khấu trình diễn và biểu tượng quảng bá, mỗi chức năng mới lại yêu cầu thêm một lớp can thiệp. Cuối cùng chính vật cần được bảo tồn phải gánh toàn bộ sức nặng của đời sống hiện tại.

Nhưng phân vai không chỉ là phân chia chức năng không gian. Còn phải đặt câu hỏi khó hơn: ai có quyền kể câu chuyện về di sản?

Nhà nghiên cứu có cách đọc của khoa học. Nhà nước có trách nhiệm đối với ký ức công cộng. Cộng đồng địa phương mang những ký ức và thực hành sống. Một cộng đồng tôn giáo có thể tiếp tục coi nơi đó là không gian thiêng. Người làm du lịch muốn câu chuyện dễ hiểu và hấp dẫn. Nhà đầu tư nhìn thấy nguồn lực kinh tế. Người đến thăm lại có quyền hình thành kinh nghiệm và cách hiểu của riêng mình.

Không chủ thể nào trong số đó nên mặc nhiên độc quyền toàn bộ ý nghĩa của nơi chốn.

Vì vậy, bên cạnh phân vai không gian cần có phân vai quyền diễn giải: điều gì thuộc phạm vi kết luận khoa học; điều gì là ký ức cộng đồng; đâu là truyền thuyết cần được nhận diện đúng tư cách của truyền thuyết; đâu là diễn giải nghệ thuật; đâu là thông điệp giáo dục; đâu là phần có thể mở cho nhiều cách hiểu.

Quy hoạch cũng tham gia sản xuất ý nghĩa

Đây là điểm cần đặc biệt phản tỉnh.

Người làm quy hoạch thường dễ hình dung mình đứng ở vị trí trung gian, nhận diện các giá trị vốn có rồi sắp xếp chúng một cách hợp lý. Nhưng ngay khi chúng ta lựa chọn cái gì được giữ, cái gì được nhìn thấy trước, tuyến đường đi qua đâu, công trình nào được đặt ở trung tâm, câu chuyện nào được kể và điều gì bị để ngoài câu chuyện, quy hoạch đã tham gia vào quá trình sản xuất ý nghĩa.

Một tuyến tham quan có thể biến một tập hợp dấu tích thành một câu chuyện tuyến tính. Một công trình tưởng niệm có thể khiến một lớp lịch sử trở nên nổi trội hơn những lớp khác. Một cảnh quan được phục dựng có thể dần thay thế cảnh quan thực trong trí nhớ của khách tham quan. Một tên gọi mới có thể làm thay đổi cách cộng đồng hình dung về nơi chốn.

Không có quyết định quy hoạch hoàn toàn trung tính.

Nhận thức điều đó không làm người quy hoạch mất khả năng quyết định. Ngược lại, nó buộc quyết định trở nên có trách nhiệm hơn. Mỗi can thiệp cần tự hỏi không chỉ nó bảo tồn cái gì mà còn nó đang khiến người ta nhìn quá khứ theo cách nào.

Không phải mọi sự sản xuất ý nghĩa đều cần được khuyến khích

Nếu di sản tiếp tục sống bằng việc tiếp tục sinh nghĩa, một nguy cơ khác lập tức xuất hiện: phải chăng càng nhiều câu chuyện, sự kiện và trải nghiệm thì di sản càng sống động?

Không nhất thiết.

Du lịch đại chúng có thể sản xuất những ý nghĩa rất mạnh. Truyền thông có thể biến một chi tiết thứ yếu thành biểu tượng thống trị. Một chương trình trình diễn có thể hấp dẫn đến mức hình ảnh sân khấu dần thay thế hiểu biết lịch sử. Những diễn giải dân tộc chủ nghĩa, thương mại hóa, thần thoại hóa hay đơn giản hóa đều có khả năng lan truyền mạnh hơn một diễn giải thận trọng dựa trên chứng cứ.

Bởi vậy, mục tiêu của quy hoạch không phải tối đa hóa việc sản xuất ý nghĩa.

Điều cần tổ chức là những điều kiện để ý nghĩa có thể tiếp tục hình thành mà không phá hủy chứng cứ, không khóa chặt di sản vào một câu chuyện duy nhất và không tước mất khả năng diễn giải của những thế hệ sau.

Ở điểm này, tính xác thực không phải một giai đoạn đã vượt qua khi chuyển sang khả năng đọc. Nó vẫn là nền tảng. Có thể hình dung ba nhiệm vụ cùng tồn tại: bảo tồn chứng cứ – tổ chức khả năng đọc – duy trì khả năng tiếp tục sinh nghĩa.

Thiếu nhiệm vụ thứ nhất, di sản có thể trở thành hư cấu.

Thiếu nhiệm vụ thứ hai, nó có thể trở thành một quá khứ câm lặng.

Thiếu nhiệm vụ thứ ba, nó có nguy cơ trở thành một quá khứ đã được đóng gói hoàn chỉnh.

Đặt các xung lực hiện tại vào một trật tự

Di sản luôn chịu nhiều xung lực cùng lúc: bảo tồn muốn giảm can thiệp; giáo dục muốn tăng khả năng tiếp cận; du lịch muốn có trải nghiệm; chính quyền muốn tạo biểu tượng; nhà đầu tư muốn hiệu quả; cộng đồng muốn duy trì sinh hoạt; cư dân xung quanh muốn cải thiện đời sống.

Không thể giải quyết những xung lực ấy bằng một lời kêu gọi chung chung về “hài hòa bảo tồn và phát triển”.

Mỗi nhu cầu cần phải tự giải trình: nó dựa trên giá trị nào, cần bao nhiêu không gian, có nhất thiết phải nằm trong lõi di sản không, mức can thiệp nào là không thể đảo ngược, ai hưởng lợi, ai chịu chi phí, và nó sẽ làm thay đổi cách nơi chốn được hiểu như thế nào.

Sau đó mới có thể đặt chúng vào một trật tự.

Trật tự giá trị ở đây không nên hiểu như một bảng xếp hạng cứng nhắc. Có những giá trị phải có ưu tiên tuyệt đối tại khu vực này nhưng có thể nhường chỗ ở khu vực khác. Có nhu cầu chính đáng nhưng phải được đưa ra ngoài vùng lõi. Có hoạt động mới không những không làm suy giảm mà còn có thể bổ sung một lớp giá trị mới. Có những thực hành chỉ xuất hiện theo mùa hoặc theo chu kỳ nhưng lại quan trọng hơn nhiều chức năng thường trực.

Do đó, chính xác hơn, đây là một trật tự của quan hệ, ưu tiên và giới hạn.

Không chỉ ba thời, mà còn nhiều nhịp thời gian

Quá khứ – hiện tại – tương lai vẫn là một cấu trúc hữu ích để tổ chức tư duy.

Quá khứ cung cấp chứng cứ, nguồn gốc của giá trị và giới hạn của diễn giải. Hiện tại đặt vào di sản cộng đồng đang sống, nhu cầu giáo dục, du lịch, quản lý, kinh tế và những xung đột thực tế. Tương lai đặt ra câu hỏi về nguồn lực bảo tồn, khả năng tiếp cận của thế hệ sau, lợi ích cộng đồng và khả năng tiếp tục phát triển.

Nhưng đời sống di sản không chỉ vận động theo một đường thời gian thẳng.

Một lễ hội trở lại mỗi năm. Một hành trình hành hương được lặp lại qua nhiều thế hệ. Một không gian tín ngưỡng thay đổi theo ngày thường và ngày lễ. Một cảnh quan biến đổi theo mùa. Ký ức gia đình và cộng đồng được truyền qua những chu kỳ đời người.

Chính sự lặp lại có cấu trúc ấy thường là một trong những cơ chế mạnh nhất làm cho ý nghĩa bền vững.

Vì vậy, quy hoạch di sản cần nhận diện không chỉ ba thời quá khứ – hiện tại – tương lai mà cả những nhịp thời gian đang duy trì đời sống của di sản. Một không gian có thể gần như trống phần lớn thời gian nhưng trở thành trung tâm của cộng đồng vài ngày mỗi năm. Nếu chỉ đọc nó bằng cường độ sử dụng trung bình, người quy hoạch có thể đánh giá sai hoàn toàn giá trị của khoảng trống ấy.

Cộng đồng không phải một chủ thể đồng nhất

Nói đến bảo tồn di sản ngày nay rất dễ đi đến yêu cầu “phát huy vai trò cộng đồng”. Nhưng cộng đồng không phải một tiếng nói duy nhất.

Người cao tuổi và người trẻ có thể nhớ về nơi chốn khác nhau. Cư dân sống lâu đời và người mới đến có lợi ích khác nhau. Người hành lễ, người kinh doanh dịch vụ và người sở hữu đất có thể cùng thuộc một cộng đồng địa phương nhưng có những yêu cầu không giống nhau. Một nhóm có khả năng đại diện tốt hơn chưa chắc đã đại diện cho toàn bộ cộng đồng.

Bởi vậy, nghiên cứu đời sống hiện tại của di sản cũng cần một thái độ tương tự nghiên cứu lịch sử: không giản lược những khác biệt thành một câu chuyện thuận tiện.

Câu hỏi không chỉ là “cộng đồng muốn gì”, mà là những cộng đồng nào đang có quan hệ với di sản, quan hệ ấy hình thành ra sao, ai đang được nói, ai ít có khả năng lên tiếng và những quan hệ ấy đang thay đổi thế nào.

Từ bản đồ sử dụng đất đến một cấu trúc có khả năng tự giải trình

Đến cuối quá trình, quy hoạch vẫn phải trở thành những thứ rất cụ thể: ranh giới bảo vệ, phân khu chức năng, chỉ tiêu, tuyến giao thông, không gian cảnh quan, vị trí công trình, danh mục dự án, phân kỳ đầu tư và cơ chế quản lý.

Nhưng những bản vẽ ấy chỉ là lớp nhìn thấy của một chuỗi lập luận dài hơn.

Có thể hình dung quá trình làm việc như sau:

Nghiên cứu liên ngành → nhận diện cấu trúc sinh thành giá trị → xác định chứng cứ và dấu vết hiện tồn → phục dựng trật tự quan hệ lịch sử → nhận diện giá trị và giới hạn can thiệp → nhận diện các chủ thể và xung lực hiện tại → phân vai không gian và quyền diễn giải → tổ chức trình tự trải nghiệm → xác lập chương trình sử dụng và các nhịp hoạt động → hình thành cấu trúc không gian, dự án và cơ chế quản lý.

Nhưng chuỗi ấy chưa nên dừng ở việc phê duyệt đồ án.

Sau khi can thiệp, nơi chốn bắt đầu một đời sống mới. Người dân có thể sử dụng không gian khác dự kiến. Một tuyến tham quan có thể tạo ra điểm tập trung ngoài ý muốn. Một chương trình diễn giải có thể trở nên quá mạnh hoặc không ai quan tâm. Một hoạt động thương mại có thể dần thay đổi khí quyển của nơi chốn. Những ý nghĩa mới xuất hiện; những xung đột mới cũng xuất hiện.

Vì thế cần thêm một vòng trở lại:

Thực hiện → sử dụng → quan sát → nhận diện những ý nghĩa và xung đột mới → đánh giá lại → điều chỉnh.

Không quan sát đời sống sau can thiệp, chúng ta chỉ biết ý định của quy hoạch chứ chưa biết quy hoạch thực sự đã tạo ra điều gì.

Quy hoạch như việc tổ chức điều kiện cho một cuộc đối thoại còn tiếp tục

Nhìn theo cách này, quy hoạch di sản không phải việc sắp đặt những công trình mới quanh những vật thể cũ. Nó cũng không chỉ là kỹ thuật bảo tồn, cũng không phải nghệ thuật kể một câu chuyện hấp dẫn về quá khứ.

Nó là quá trình tổ chức một trật tự có thể tự giải trình giữa chứng cứ khoa học, giá trị văn hóa, ký ức xã hội, đời sống cộng đồng và các xung lực phát triển.

Mỗi di sản vì thế không nhất thiết dẫn đến một hình thức quy hoạch giống nhau. Một nơi cần giữ sự im lặng của phế tích. Một nơi cần phục hồi một tuyến hành hương. Một nơi phải làm hiện lại quan hệ giữa địa hình và sự kiện lịch sử. Một nơi khác lại cần duy trì một thực hành cộng đồng vẫn đang sống. Phương pháp không nằm ở việc áp dụng một mô hình hình thức cố định, mà ở khả năng nhận ra cấu trúc sinh thành giá trị riêng của từng nơi, rồi tổ chức những điều kiện để cấu trúc ấy còn có thể được nhận biết và tiếp tục tham gia vào đời sống.

Có lẽ đến đây có thể đi thêm một bước so với quan niệm quen thuộc về bảo tồn.

Di sản không chỉ cần được giữ lại. Nó cần có khả năng được đọc.

Nhưng được đọc vẫn chưa đủ. Nó còn cần có khả năng được trải nghiệm, tranh luận, tái diễn giải và trao truyền.

Và bởi mọi thế hệ đều sẽ để lại một phần cách hiểu của mình lên nơi chốn, nhiệm vụ của quy hoạch không phải viết xong câu chuyện cuối cùng về di sản. Điều quan trọng hơn là tạo ra một trật tự trong đó quá khứ vẫn giữ được quyền lên tiếng bằng chứng cứ của nó, hiện tại có quyền thiết lập quan hệ với quá khứ, còn tương lai vẫn còn đủ khoảng trống để tiếp tục tạo nghĩa.