Từ nghi lễ nguyên thủy đến trí tuệ nhân tạo
Có lẽ chưa bao giờ trong lịch sử việc sáng tác một bài hát lại trở nên dễ dàng như hôm nay.
Một người chưa từng học nhạc có thể viết vài dòng, lựa chọn một phong cách rồi chỉ ít phút sau đã có một ca khúc hoàn chỉnh do AI thể hiện. Điều thú vị là phần lớn những người làm việc ấy cũng không mấy bận tâm bài hát của mình có thể đặt cạnh một nhạc sĩ chuyên nghiệp hay không. Họ chỉ cần nó đủ để nói hộ một điều mà trước đây mình chưa biết cách nói.
Điều đó làm tôi nhớ đến karaoke.
Cũng chưa bao giờ trong lịch sử, việc hát trước nhiều người lại dễ như từ khi karaoke xuất hiện. Phần lớn chúng ta không biết nhạc lý, không đọc được nốt, không giữ được nhịp và cũng khó lòng hát đúng cao độ nếu chỉ có một cây đàn đệm. Thế nhưng với một màn hình chạy chữ và phần phối khí có sẵn, rất nhiều người vẫn có thể hát hết một bài. Có lẽ điều họ làm không phải là trình diễn theo nghĩa thông thường. Họ đang hồi tưởng, bắt chước một giọng hát đã quen thuộc trong ký ức rồi gửi vào đó cảm xúc của chính mình.
Nếu nhìn rộng hơn một chút, hiện tượng này dường như không chỉ thuộc về karaoke hay AI. Một đứa trẻ chưa biết chữ vẫn ngân nga theo điệu ru của mẹ. Một cụ già có thể ngồi hàng giờ kể đi kể lại một câu chuyện cũ. Người thợ kia trong lúc làm việc vẫn vô thức huýt sáo theo một giai điệu quen.
Những hiện tượng ấy cách nhau hàng nghìn năm và được nâng đỡ bởi những công nghệ hoàn toàn khác nhau. Nhưng có lẽ chúng đều chạm đến một nhu cầu rất cũ của con người: mong muốn đưa một phần đời sống bên trong của mình ra ngoài, dưới một hình thức mà người khác có thể cùng tham dự.
Nghệ thuật trước hết không phải là nghệ thuật
Chúng ta thường quen hỏi nghệ thuật bắt đầu từ đâu. Từ lao động? Tín ngưỡng? Hay từ nhu cầu thưởng ngoạn cái đẹp? Các nghiên cứu nhân học trong nhiều thập niên gần đây dường như không còn tìm kiếm một câu trả lời duy nhất như vậy nữa. Điều đáng chú ý hơn là ở hầu hết các xã hội tiền hiện đại, những gì ngày nay được gọi là thơ, nhạc, múa hay nghi lễ chưa từng tồn tại như những lĩnh vực tách biệt.
Người ta cùng hát khi lao động, cùng ngâm trong tế lễ. Họ cùng ru con hay than khóc bên nhau trong tang ma. Nhân loại đã cùng kể chuyện cho nhau bên bếp lửa từ tiền sử. Ở đó, lời nói, giai điệu, nhịp điệu, động tác và hoàn cảnh thực hiện gần như không thể tách rời nhau. Thứ tồn tại trước tiên dường như không phải là bài thơ hay bản nhạc, mà là một hành vi chung của cộng đồng.
Chỉ rất lâu sau, khi chữ viết xuất hiện, khi âm nhạc có ký âm, khi việc đọc trở thành một hoạt động cá nhân và nghệ thuật dần chuyên môn hóa, thơ và nhạc mới bắt đầu đi trên những con đường riêng. Một bài thơ có thể được đọc trong im lặng. Một bản giao hưởng có thể không cần lời ca. Những chức năng xã hội vốn từng nằm trong một chỉnh thể cũng theo đó phân hóa thành nhiều lĩnh vực khác nhau.
Nếu nhìn theo chiều ngược lại, điều xuyên suốt lịch sử có lẽ không phải chính các loại hình nghệ thuật. Điều bền vững hơn là nhu cầu biểu đạt mà chúng lần lượt đảm nhiệm dưới những hình thức khác nhau.
Hai chức năng nền tảng của văn hóa
Có một đối lập khác cũng rất quen thuộc trong cách chúng ta lý giải hành vi con người: cảm xúc và lý trí. Từ lâu, hai phạm trù này thường được đặt ở hai phía đối nghịch. Nghệ thuật thuộc về cảm xúc; khoa học thuộc về lý trí. Một bên được xem là chủ quan, bên kia hướng tới tính khách quan. Nhưng nếu nhìn lại lịch sử hình thành của chúng, có lẽ cách phân chia ấy chưa thật sự phản ánh điều đang diễn ra.
Một bài hát dân gian không chỉ để bộc lộ cảm xúc. Nó còn giúp nhiều người cùng bước vào một nhịp điệu chung. Một bài thơ không chỉ để nói hộ nỗi lòng của một cá nhân. Nó còn tạo nên một kinh nghiệm có thể được nhiều người cùng chia sẻ. Ngược lại, luật lệ, lịch pháp hay bản đồ cũng không phải sản phẩm của một thứ lý trí thuần túy. Chúng là kết quả của việc xã hội liên tục chưng cất những kinh nghiệm cụ thể thành những quy tắc có thể lặp lại.
Có lẽ, thay vì đối lập cảm xúc với lý trí, sẽ gần hơn với thực tế nếu xem văn hóa luôn đồng thời thực hiện hai công việc. Một mặt, con người cần những hình thức giúp nhiều cá nhân cùng chia sẻ một kinh nghiệm chủ quan, cùng xúc động, cùng tưởng nhớ, cùng cảm thấy mình thuộc về một cộng đồng. Mặt khác, xã hội cũng cần liên tục rút từ kinh nghiệm ấy những cấu trúc ổn định hơn: luật lệ, khoa học, kỹ thuật và các thiết chế để có thể tổ chức đời sống ở quy mô ngày càng lớn.
Nếu nhìn theo cách ấy, nghệ thuật và khoa học không còn là hai thế giới đối lập. Chúng giống hai hướng phát triển khác nhau của cùng một nhu cầu rất cũ: đưa kinh nghiệm con người ra khỏi phạm vi của từng cá nhân để trở thành một phần của đời sống chung.
...
Karaoke và AI: sự dân chủ hóa của biểu đạt và điều khan hiếm mới
Có lẽ chính vì vậy mà AI không chỉ đặt ra câu hỏi về tương lai của nghệ thuật. Điều đáng suy nghĩ hơn là: khi việc biểu đạt ngày càng trở nên dễ dàng, điều gì sẽ trở thành khan hiếm?
Bài thơ chỉ thực sự sống khi có người đọc. Bài hát chỉ thực sự tồn tại khi có người cùng hát hoặc cùng lắng nghe. Một ký ức chỉ trở thành ký ức chung khi có một nghi thức để nhiều người cùng hiện diện trong đó.
Nếu điều ấy đúng, thì điều xã hội AI thiếu nhất có lẽ không phải là những công cụ để biểu đạt. Thứ trở nên quan trọng hơn sẽ là những không gian, những nghi thức và những cộng đồng nơi các biểu đạt ấy còn có thể gặp được nhau.
Từ nghệ thuật đến quy hoạch
Có lẽ đây cũng là nơi quy hoạch đô thị gặp gỡ nhân học. Một thành phố không chỉ được tạo nên bởi đường sá, hạ tầng kỹ thuật hay các dòng giao thông. Nó còn được tạo nên bởi những khoảng không đủ nhỏ để người ta kể một câu chuyện, hát một bài hát, tổ chức một bữa liên hoan hay đơn giản chỉ ngồi lại với nhau sau một ngày làm việc.
Nếu những không gian ấy dần biến mất, con người có lẽ vẫn sẽ tiếp tục biểu đạt. Họ sẽ mang loa ra ngõ, hát trong hành lang hay phát trực tiếp lên mạng. Nhu cầu ấy không mất đi cùng với một hình thức văn hóa nào. Nó chỉ tìm một con đường khác để xuất hiện.
Có lẽ vì thế, câu hỏi đáng đặt ra không hẳn là nghệ thuật sẽ thay đổi ra sao trong thời đại AI. Điều đáng suy nghĩ hơn là: chúng ta sẽ kiến tạo những không gian nào để con người vẫn còn có thể lắng nghe nhau.
