Carnets. Nghệ thuật thy ca. Aristote (2)

...Nhiệm vụ của nhà thơ không phải ở chỗ nói về sự việc đã thực sự xảy ra, mà là nói về cái có thể xảy ra theo quy luật xác suất hay quy luật tất nhiên. Chính thế, nhà sử học và nhà thơ khác nhau không phải ở chỗ một người thì dùng cách luật, còn người kia thì không dùng: có thể đem trước tác của Hérodote đổi thành văn vần, nhưng trước sau chúng vẫn là lịch sử, có vần hay không vần cũng vậy; họ khác nhau ở chỗ: nhà sử học nói về những điều đã xảy ra thực sự, còn nhà thơ thì nói về những gì có thể xảy ra. Vậy thơ ca có ý vị triết học và nghiêm chỉnh hơn lịch sử, vì thơ ca* nói về cái chung, mà lịch sử lại nói về cái cá biệt. Cái chung thể hiện ở chỗ con người, với tính cách như thế, sẽ nói hoặc sẽ làm theo quy luật xác suất hay quy luật tất nhiên, - thơ ca chính là muốn đạt tới chỗ đó, khi nó đặt tên cho [các nhân vật], còn cái cá biệt thì thí dụ như Alcibiade đã làm gì và cái gì đã xảy ra với ông ta.

(Nghệ thuật thy ca, Aristote)

(*) Thời Aristote, thơ ca ở đây chỉ văn học nói chung.

Các nhà nghệ sĩ có thể suy tư về một vài trường hợp đặc biệt trong lựa chọn cách thế ứng xử cá nhân với đại dịch. Tuy nhiên nhà chính trị và quản lí xã hội sẽ không được nhiều tự do như thế khi phải lựa chọn ra quyết định chính sách cho toàn xã hội. Đôi khi ý kiến khác biệt không thể và không phải để quy về lựa chọn bài trừ nhau. Mà để có thể thấu hiểu tình thế

Carnets. Nghệ thuật thơ ca. Aristote

- Nghệ thuật mô phỏng bằng tiết tấu/ngôn từ/giai điệu.

• Tái tạo tính cách/tâm trạng/hành động.

- Tính cách: khác biệt - tốt: tốt hơn. Xấu: xấu hơn

- Nguyên nhân nảy sinh nghệ thuật: sự mô phỏng

• bản chất con người - làm con người khác loài vật
• mang lại thích thú cho mọi người (mang lại kiến thức)
• ngắm chúng - cái gì đơn nhất

- Hài kịch tái hiện những người xấu - không hoàn toàn độc ác xấu xa.

• Cái đáng cười là 1 bộ phận của cái xấu: sai lầm và xấu xí/không gây thống khổ và nguy hại
• Xấu xí nhưng không đau khổ

- Bi kịch: lồng hành động vào trong 1 ngày

• (quy mô sự kiện/cái ngày thường)

- [Hành động quan trọng] - [trọn vẹn] - [có quy mô nhất định]

• Hiểu được

- (Bằng hành động) - gợi lên - cường điệu (nắm bắt được/cao hơn bình diện ngày thường) - thanh lọc cảm xúc - (dễ chịu)

- Trừu xuất - ý niệm - hiểu được/thao tác được - (dễ chịu)

- Tư tưởng/tính cách - nguyên nhân - hành động - thành công/thất bại - (bất an)

(tr41)
- [cái đẹp] [gồm những phần nhất định hợp thành]

• cần sự sắp xếp nhất định
• phải có kích thước nhất định

+ Bé quá: thoát cái đã qua
+ Lớn quá: 1 lúc không thể bao quát được. Tính thống nhất/tính hoàn chỉnh - bị mất đi với người nhìn nó

- Để dễ nhớ - cần độ dài nhất định

(tr44)
- Lựa chọn những chi tiết/hành động - xung quanh 1 hành động thống nhất (sự kiện này-sự kiện kia)

(tr45)
- Không phải nói về cái thực sự có thể xảy ra - nói về cái có thể xảy ra

(tr47)
- Bi kịch - mô phỏng hành động hoàn chỉnh - cái đáng sợ/cái đáng thương - (qua) sự bất ngờ - có quan hệ nhân quả

- [Sự nhận biết] = sự chuyển biến: không biết đến biết. (sự đột biến) - gợi lên sự thương xót/sự sợ hãi
- Nhận biết -nhận biết 1 ai đó

- Người tốt [hạnh phúc] - bất hạnh = [đáng ghê tởm] (không đáng sợ, không xót thương)

- Người xấu [bất hạnh] - hạnh phúc = không chứa gì cần thiết (không tình thương, không đau xót, không sợ hãi)

- Người vô dụng [hạnh phúc] - bất hạnh = không gợi xót thương/sợ hãi

- Người vô tội - [bất hạnh] = sự xót thương


- Người như ta - [bất hạnh] = sự sợ hãi (do sự nhầm lẫn)

- (hành động) - bạn bè/kẻ thù

• Kẻ thù hành hạ kẻ thù - không gợi xót thương - kích động
• Giữa những người thân - xảy ra sự việc bi thảm

- Nhất định phải làm hoặc không làm - có ý thức hoặc vô ý thức (ngộ nhận)

- Hỏng: định phạm tội - không làm nữa - cái đáng ghê tởm

Tr64 - XV (nhân vật)
- Tính cách phải cao thượng - khuynh hướng ý chí cao thượng
- Thích hợp
- Giống như thật
- Nhất quán

- (Sự nhận biết): bằng dấu hiệu/trong quá trình diễn biến/do hồi ức/do suy luận.
- Tốt nhất bắt nguồn từ chính bản thân sự kiện - thêm vào sự kinh ngạc của khán giả do quá trình diễn biến tự nhiên.

XIX tr 83
- Những gì liên quan đến phương diện tư tưởng đều nên đặt trong tu từ học

- [Tất cả những gì phải thông qua ngôn từ mới đạt được] đều thuộc phạm vi tư tưởng

+ Danh từ: có ý nghĩa - không có ý niệm thời gian
+ Động từ: có ý nghĩa - có ý niệm thời gian

tr118
- Cái gì tập trung thì ấn tượng thỏa thích rõ ràng hơn là kéo dài trong 1 thời gian lâu.

Sự lựa chọn của cảm xúc

1.
Hành động thì theo đòi hỏi của tình huống và bao hàm cả sự lựa chọn và sự chấp nhận. Trong khi đó viết được lựa chọn và theo ý thích. Vì vậy, dẫu được đánh giá cao thì với người viết nó vẫn thực sự là vấn đề. Tồn tại dưới điều kiện hào phóng của sở thích, nó sẽ trở lên "một mặt vị kỷ một mặt tự ti" khi đối diện cuộc sống.

2.
Blog. Sự lựa chọn của cảm xúc. Phần đa giao tiếp bằng cảm xúc, những biểu tượng chứ không nhiều logic. Bao nhiêu bài viết được đọc lại và trích dẫn, phân tích? Hầu như là sự liên tưởng và đồng cảm.

3.
(...) bi kịch không phải là sự mô phỏng con người, mà là sự mô phỏng hành động và cuộc sống, niềm hạnh phúc và điều bất hạnh, mà hạnh phúc hay bất hạnh đều nằm trong hành động; và mục đích [của bi kịch là miêu tả] một hành động nào đó, chứ không phải miêu tả phẩm chất (của con người).

(...) cái đáng cười là một bộ phận của cái xấu: nó chỉ là một sự sai lầm và xấu xí nào đó không gây thống khổ và nguy hại cho ai cả...

(...) cái đẹp-kể cả động vật hay bất kỳ đồ vật gì-gồm những phần nhất định hợp thành, nó không những cần có một sự sắp xếp (hoàn mỹ) mà còn phải có một kích thước nhất định: cái đẹp là ở trong kích thước nhất định: cái đẹp là ở kích thước và trật tự; do đó, một vật quá bé không thể trở thành đẹp, vì thoắt nhìn đã qua, không kịp thu nhận; một vật quá lớn cũng không thành trở thành đẹp, vì một lúc không thể bao quát vật đó ngay được, tính thống nhất và tính hoàn chỉnh bị mất đi đối với người nhìn nó...

trích Nghệ thuật thơ ca-Aristotle.

Một bản dịch thường, một cuốn sách quá nhiều lỗi. Bất chấp những điều này thì đây là một tài liệu quý*; vô tình lại là dẫn luận đầu tiên về kịch mà tôi có (nghĩa là hôm trước mới đọc mỗi tờ bìa thôi :)
Nhân tiện, ngôn phong của các triết gia cổ đại tự do thật!
------------

(*)-Nhưng để hiểu được thấu đáo thì cần phải có một Bùi Văn Nam Sơn nữa trong lĩnh vực về Hy lạp cổ này. Có quá nhiều sự khác biệt mà nếu không am tường văn hoá Hy Lạp cổ thì khó lòng tránh khỏi suy diễn sai về tư tưởng. Đơn cử, như trong tác phẩm này, thơ ca vào thời Aristotle bao hàm tất cả các thứ như văn, kịch, thơ...etc...Các giá trị đạo đức thời đó cũng có nhiều điểm khác biệt. Haizz, bể học mênh mông, quay đầu lại là bờ.