ghi chép về "hai bài thơ lẻ" của Trần Dần

1.

Tôi cũng giống nhiều người thường hay nhớ mài mại câu thơ của Trần Dần ở phiên bản "mỗi người thăm thẳm một chiêm bao" (có vắt dòng hoặc không). Tuy nhiên khi tìm kiếm thì ta sẽ được kết quả nhan đề là "Hai bài thơ lẻ" viết trình bày cấu trúc tương đồng cách nhau 1 khoảng trắng - mà ta sẽ hiểu đây như là 1 bài thơ:

"ván chiêm bao! - ván chiêm bao!
cứ thế tới ngày tận thế
mỗi người
           sột soạt
                    một chiêm bao!




ván thu không! - ván thu không!
cứ thế tới ngày tận thế
mỗi người
           thăm thẳm
                    một thu không!"

(Nguồn: Thivien.net)

Tôi thường nghĩ ngợi, thế nào mà "sột soạt một chiêm bao" lại thành "thăm thẳm một chiêm bao"? Nay tự nhiên thoáng thấy vài gợi mở nên ghi vắn tắt lại:

- "sột soạt": tiếng lần giở giữa đêm của những trang giấy (nhật ký/sổ bụi). một thứ tiếng động không mong muốn bị bắt gặp. một cõi riêng tư khó lòng chia sẻ với người khác. một nơi để đối diện với chính mình.

- "chiêm bao": thấy trong mộng.

- "ván": một hiệp của trò chơi.

- "cứ thế" - "ngày tận thế": luân hồi và đại phán xét.

- "thu không": "Mặt trời gác núi chiêng đà thu không" (Truyện Kiều) - đóng cổng thành, đóng cửa chùa lúc gần tối.

- "thăm thẳm": nói xa lắm, sâu lắm. đường xa thăm thẳm. trời cao thăm thẳm. hang sâu thăm thẳm.

2.

Đọc lần 1 thì có vẻ cũng dễ thôi khi hình dung vào những gì nhà thơ đã trải qua thời kỳ NVGP: những suy nghĩ - tư tưởng không được phép nói ra, không có người dám đồng điệu chia sẻ, không được hiểu đúng. Chúng bị bài trừ, soát xét. Nên chúng chỉ vụng trộm được ghi lại trong đêm, "sột soạt" trong sổ bụi. Trong lúc mọi người chìm vào chiêm bao của họ thì mình trong chiêm bao của mình theo cách của mình. Mỗi người mỗi chiêm bao. Chiêm bao như vậy thì bị cô lập, không ai hiểu được ai.

Cái vụ ghi chép ra sổ bụi là cái việc không làm thì không chịu đựng nổi của hiện sinh! Viết là cất gói dấu diếm cũng là trừ bỏ ra. Trừ bỏ ra rồi mới chịu nổi ngày qua ngày với chung quanh. Mỗi đêm khuya lọ mọ trừ bỏ ra. Rồi mới có thể đi ngủ, đi vào giấc chiêm bao của mình, như mọi người. Cũng giống như cái thủ tục soát xét cuối ngày trước khi đánh chiêng thu không vậy: trong thành không còn gì bất thường, dị loại đáng ngờ nữa. Đã an toàn để đóng cổng thành đi ngủ. 

Nhưng mà sống thì để tỉnh thức là chính hay để đi ngủ là chính yếu? Đây là câu hỏi của ngày phán xét lúc tận thế đấy. Anh đã ngủ hay tỉnh thức? Trong khả thể làm người hữu hạn của mình, thức và ngủ đều lần lượt tuần hoàn cả - ngủ để mai còn thức được. Mỗi ngày phải ngủ đi để mai còn dậy được. Trong mơ lại thấy mặt trời. Nên chữ trượt đi, sà xuống. Tất yếu như cú rơi tõm theo trọng lực, như dấu (!). Váng lên như tiếng chắc lưỡi xuýt xoa cảm thán trong đêm. Cú trượt sõng soài đấy có thể tóm gọn vừa tượng thanh vừa tượng hình kiểu "người/sột/một!", "người/thẳm/không!".

Chiêm bao trong "mỗi người/ sột soạt/ một chiêm bao!" thì không êm đềm và chẳng thể tương giao. Chiêm bao trong "mỗi người thăm thẳm một chiêm bao" thì êm đềm, hứa hẹn dù xa thăm thẳm một giá trị biện minh cho hiện hữu qua ngày của mỗi thế nhân. Chiêm bao này ru ngủ, sến sẩm và bình quân chủ nghĩa. Mọi thứ mọi phía như nhau. Đẩy vấn đề vào chiêm bao, vào đêm mộng mị. Nó là giải pháp dễ cho thị dân để ngày qua mỗi ngày vẫn ổn.

3.

đường xa thăm thẳm. trời cao thăm thẳm. hang sâu thăm thẳm

Quả đất thì tròn, đi mãi về phía chân trời thì lại quay về chốn cũ. Chân trời là giới hạn của tầm nhìn. Lại là một ảo ảnh phía xa, vừa dẫn hướng vừa chả có gì thực hữu. Nó giống như chiêm bao: thấy đấy mà không thật. Cùng đích trên cõi đời này dường như cũng thế - không có thực.

Nhưng hãy quên nhà thơ đi. Bài thơ có đời sống riêng của nó. Bài thơ sẽ tùy biến theo độc giả mỗi thời. Chúng tôi muốn đọc nó theo một cách khác, với một mong muốn chia sẻ điều gì căn bản mà mỗi phận người đều chạm đến hơn là liên tưởng dễ dàng đến những cảm thán thời cuộc của một vụ án chính trị từ nửa thế kỷ trước.

Nhiều khi chúng ta thấy mình dị loại, xa lạ với cả xã hội như anh chàng Meursalt xứ Algiers của Camus. Nhiều khi chúng ta hồ nghi không hiểu đâu mới thực là chiêm bao trong cõi sống nhập nhằng này như "Trang sinh hiểu mộng mê hồ điệp" (Lý Thương Ẩn). Chỉ có nỗi hoài nghi lớn lao làm vốn liếng, chúng ta làm kẻ bộ hành giữa sa mạc, mơ về chân trời. "Tôi khóc những chân trời không có người bay/ Lại khóc những người bay không có chân trời" (Trần Dần). Trước vô cùng, phận người dường như chỉ giống một ván bài. Hết bài thì chia lại chơi ván mới. Cứ thế đến tận thế. Nhưng cảm thức đối diện với vô biên là một trải nghiệm rất khắc khoải. Người ta đã nhận biết rồi thì không thể cứ lơ đi mà sống tầm thường được. Người ta bị phân liệt và chập trùng giữa các hiện thực và mơ được quay về cố thổ "như lý tác ý".

"Nói đi em nơi ấy ở đâu
Để tôi lại cười vui hạnh phúc
Như ngày xưa trong sáng
Uống giọt sương lành
Nhìn đắm say..
Ta làm sao có được?"

Trong khi không thể biết được, ta nào có thể quay về bằng cách đơn giản trừ bỏ cái này cái kia trong tâm hồn mình đi là xong chuyện đâu. Đến cả cái hình thức của một bài thơ đã xong như thể không thêm không bớt ta cũng không làm được.

"tôi khóc những chân trời - bụi đỏ
Ở đó: vắng người
không có người biết khóc – các chân mây

vô tư như thuở ngày xưa
Nhìn một vì sao
buồn bên ngưỡng cửa"

(TD)

"mỗi người/ thăm thẳm/ một thu không!". Trong tiếng chiêng thu không đang vang lên lúc mặt trời gác núi, chúng ta không biết được phải về thành hay ra khỏi thành mới là đúng nơi cần về đây. đường xa thăm thẳm. trời cao thăm thẳm. Chẳng biết đâu là nhà. Muốn buông thả thì mỗi tỉnh giấc lại nhận thấy một vòng lặp mới - như thể mình đang mắc kẹt trong thế giới của bộ phim Inception vậy.

"Trái đất này rộng lớn
Nếu đi xa đây sẽ hoá chân trời
Chân lý giản đơn
Tôi trở về rồi ư?
Ngày giản dị ngày vui độ lượng
Say đắm nhìn
Cuộc đời ghê gớm ta yêu.."

"mỗi người thăm thẳm một chiêm bao" vì vậy là một chép miệng thở dài. Một thành ngữ của thời hiện đại. Cứ dùng thôi, không cần phân tích. Trần Dần cũng chẳng phiền lòng đâu. Ông đã nói ngay từ đầu mà: "Tác phẩm là bản gốc? đời là bản sao?/ Ối ôi, luôn tam sao thất bản"

hang sâu thăm thẳm

"Phố vô lý" và "Chiều vô nghĩa" của Trần Dần

Tiện tay nhấc comment về thơ Trần Dần bên blog bạn Lê về đây vì trót viết dài, với lại để bớt hình trên giao diện entry blog. Thật lòng cụ này mình không tâm đắc nhiều nhưng không hiểu sao lại rất thích bài thơ 1 câu sau:

Mỗi người
------------thăm thẳm
-------------------------một
------------------------------chiêm bao.

=========

Phố vô lý

Hai chân chọ chẹ
Vườn hoa vô lý
Cặp đùi vô ý
Ngôi sao vô vị
Phố dài vô lễ
Chiều xanh vô nghĩa ...
Ôi chao! Thu rồi! ... Bất tử
Đại - lộ - thi - sĩ
Sương sa lia lịa
Hành trình

Chiều Vô Nghĩa

Gió thổi qua tay
Lạnh cây Bàng bé
Chiều thu cổ lỗ sĩ
Công viên đông chí
Sương sa cà khịa
Cho tôi một ngày chức năng vô lý!
Để tôi ngồi vô nghĩa nhất
Vô tri...


Đọc bài "Phố vô lý", mình thấy tất cả đều liên tục, không hề gián đoạn. Điểm quán xuyến toàn bộ là cảm thức xao xuyến, bất an đi cùng với tâm thế suy tư, phản tỉnh. Đi-trên 1 con phố-đáng ra phải đến 1 đích nào đó như phàm lệ. Nhưng khi đi chỉ để đi và dội lại trong tâm thức sự tư lự về Con Đường thì rời rạc nhắc nhở liên lỉ, trần trụi nhắc nhớ cao xanh. Hoài vọng tuyệt đối-bất tử. Nhưng cũng chỉ là Đi mà thôi. Ảnh hưởng của tinh thần tượng trưng vẫn còn nhiều nhưng tiết chế và tinh tế hơn. Cái thêm vào theo mình chính là sự trung thực với tâm thế-cảm xúc khi mà sự phản tỉnh, cái nhìn theo-rõi từng ý niệm, có hơi hướng "giễu nhại" riết róng theo từng nếp mòn tiềm tàng của tư tưởng-điều mà sẽ phát triển hơn trong bài Chiều Vô Nghĩa. Câu "Đại-lộ-thi-sĩ" nếu bỏ đi các dấu gạch sẽ nhẹ hều! Những dấu gạch tích tụ lại những vang vọng của từng ý niệm ngổn ngang từ cái vô cùng. View cuối hơi thu lại ở cái tượng trưng độc hành trong sương táp. Từ "lia lịa" láy lại cái tương quan thực tại-lý tưởng-phản tỉnh, làm cân bằng cả đoạn cuối để không bị hút vào cái đơn nghĩa về Tuyệt đối.

Chữ "Thu rồi" quả có gợi lại tính chu kỳ nhưng trong 1 tâm thế riết róng với chính sự bất an thì mình nghĩ tính chu kỳ không phải là cảm hứng chủ đạo của bài thơ-nhà thơ-này. Từng từ, từng hình ảnh, ý niệm đều dội vọng cặp đôi tâm thức bất an-hoài vọng vĩnh cửu nên tính chu kỳ trong thơ TD gần như không cần nói vì đã có rồi!


Bài "Chiều Vô Nghĩa" là sự tiếp nối cái tâm thức xếp lớp bộ 3 thực tại-siêu hình-phản tỉnh ở trên đã nói (cái siêu hình đôi khi gần như trùng nấp sau cái thực tại có tính tượng trưng). Có điều mặc dù đã có 1 thực tại cụ thể "Gió thổi qua tay " để mở đầu và ý niệm "Vô tri" để giải toả cho sự đơn điệu 1 chiều chung của cả bài nhưng ở đây khác với Lê, mình chỉ thấy toàn bài là 1 sự xoay sở mỏi mệt với thực tại và lý tưởng của tác giả. Chữ "vô tri" thậm chí còn phản lại dụng ý xoay sở của tác giả-nó chỉ đem lại cho mình cảm giác trơ cứng, vật vạ. Bảo là tác giả dụng tâm tái tạo lại trong người đọc cảm xúc của mình thì đúng là ông thành công. Nhưng điểm chung của cả 2 bài thơ này làm mình không thích lắm chính là gờn gợn cái cảm giác đối diện với 1 con người mệt mỏi với chính mình trong quyết liệt. Cái thiêu thiếu của tính thơ-như thông thường-điều làm cho những bài thơ của TD có nguy cơ giống những bức hoạ hoặc những băng ghi âm chính là sự hé lộ cho thấy sự thoát vượt của tinh thần nội tâm TD-trong khi về mặt kỹ thuật quả thực có những nỗ lực rất ghê gớm.

Nhưng cũng phải nói, điều làm cho bài "Phố vô lý" thơ hơn bài sau (theo mình thôi) chính vì nó hình thức gần với thể Hứng trong thơ cổ (Kinh Thi). Mặc dù sự liên tục trong logic cảm xúc làm cho nó có bản chất gần với thể Tỷ nhưng chính sự đứt đoạn hình thức làm nó giống thể Hứng-khi mà cảnh có vẻ không ăn nhập với tình. Bảo mới thì Kinh Thi cũng có cái mới ấy. Cho nên mình không hứng thú lắm với những khái quát quá to lớn về những thứ như thơ chẳng hạn. Bình về 1 bài thơ tốt nhất hãy hoạ lại 1 bài-hoặc 1 cái gì đó như thơ.

Phê bình thơ có cái gì đó "đúng nhưng mà không hay" :P