Nhà XuHa

 

Hãy phân tích và bình luận về thiết kế kiến trúc này

Công trình này thú vị ở chỗ nó không cố “làm kiến trúc” theo nghĩa phô diễn hình khối mạnh hay tạo biểu tượng thị giác. Nó chọn một hướng khó hơn: làm nền cho khí quyển sống. Và ở nhiều khoảnh khắc, nó đạt được điều đó khá tốt.   Về tổng thể, đây là một dạng tropical retreat house pha giữa ngôn ngữ Nhật đương đại, modern vernacular và tinh thần resort Đông Nam Á. Nhưng điều đáng nói là nó không sa vào kiểu “Zen décor” giả lập thường thấy. Cảm giác chủ đạo của công trình không đến từ vài chi tiết trang trí Nhật, mà đến từ cách nó tổ chức quan hệ giữa mái sâu, bóng cây, nước, hiên, ánh sáng chiều tối, và nhịp chuyển tiếp trong–ngoài.   Điểm mạnh nhất của công trình thực ra là “tán cây”, không phải bản thân ngôi nhà. Kiến trúc ở đây khá thông minh khi chấp nhận lui xuống thành một lớp nền mỏng dưới canopy tự nhiên. Ở ảnh đầu tiên, mái nhà gần như chìm dưới tầng cây lớn, khiến công trình mang cảm giác “trú ẩn” thay vì “chiếm lĩnh”. Đây là một phẩm chất rất Á Đông: kiến trúc không cạnh tranh với tự nhiên mà ký sinh vào khí hậu và cảnh quan.   Phần hiên cực kỳ quan trọng. Công trình gần như được định nghĩa bởi chuỗi không gian bán ngoài trời chứ không phải các phòng kín. Những hành lang mái dốc, lớp lam gỗ, cửa kính mở rộng, nền terrazzo mài… tạo ra trạng thái “thở” liên tục. Nó khiến người ở không bao giờ hoàn toàn ở trong nhà, mà luôn ở trong một trạng thái trung gian giữa bóng râm, gió, tiếng nước, ánh sáng phản chiếu từ hồ, và mùi cây cỏ.   Đây là kiểu không gian rất hợp với khí hậu Bắc Bộ nếu được xử lý tốt: mùa hè cần bóng sâu và đối lưu; mùa đông cần cảm giác trú ẩn nhưng vẫn mở thị giác. Tôi nghĩ tỷ lệ của công trình khá khéo. Nhà thấp, trải ngang, mái dài, không cố nâng cao để “show view”. Chính điều đó làm cho hồ nước và cây lớn giữ vai trò chủ thể thị giác. Trong nhiều ảnh, người xem nhớ mặt nước, ánh hoàng hôn, lửa, tán cây…nhiều hơn là nhớ hình khối ngôi nhà. Đó không phải thất bại — mà là thành công của một công trình nghỉ dưỡng.   Một điểm đáng chú ý nữa là “đời sống” xuất hiện rất tự nhiên trong công trình. Ảnh có người ngồi ăn, đứng quanh lửa, hút thuốc, trò chuyện… cho thấy không gian này hoạt động tốt như một social landscape. Rất nhiều villa hiện nay đẹp khi chụp nhưng chết khi có người sử dụng. Công trình này ngược lại: khi có con người, nó mới hoàn thiện. Khoảnh khắc đẹp nhất theo tôi không phải ban ngày mà là lúc chạng vạng: lửa phản chiếu mặt nước, ánh đèn hắt dưới mái, cây thành silhouette, trời tím hồng, nhà biến thành một lớp đèn lồng mờ trong cảnh quan. Lúc đó kiến trúc đạt tới trạng thái gần với “khí quyển” hơn là “vật thể”.   Tuy nhiên, công trình cũng có vài giới hạn khá rõ. Thứ nhất, ngôn ngữ này hiện nay đã trở thành một “quốc tế style của giới retreat châu Á”. Tức là mái dốc đen, kính lớn, gỗ sáng màu, thép sơn đen, đèn warm light, hồ nước, fire pit, cây lớn…đã trở thành một công thức thẩm mỹ rất phổ biến từ Bali, Chiang Mai tới Sóc Sơn hay Ba Vì. Nó đẹp, nhưng cũng hơi “an toàn”. Công trình vì vậy thiên về tạo comfort atmosphere hơn là tạo chiều sâu bản địa hay cá tính hình thái mạnh. Ta chưa thấy nhiều dấu vết của cấu trúc không gian truyền thống Bắc Bộ, logic hiên sân nhà vườn Việt, hay một phản tư khí hậu sâu hơn ngoài lớp aesthetic tropical. Nó có thể đặt ở nhiều nơi trong châu Á mà không thay đổi nhiều.   Thứ hai, phần cảnh quan có xu hướng resort hóa hơi mạnh ở vài chi tiết như dây đèn fairy light, fire pit staging, bờ kè hồ khá “engineered”, các lớp cây bụi cắt tỉa kiểu decorative landscape. Những chi tiết này tạo cảm giác Instagram-friendly tốt nhưng đôi lúc làm giảm chất “hoang” mà bản thân khu đất rất có tiềm năng.   Tôi nghĩ nếu tiết chế thêm ánh sáng trang trí, các lớp shrub hình thức và để cảnh quan tự nhiên, thô, tối hơn một chút thì khí quyển sẽ sâu hơn rất nhiều — gần với một “forest dwelling” hơn là luxury homestay aesthetic.   Ngoài ra, điều thú vị là công trình này hoạt động mạnh bằng “trình tự trải nghiệm” chứ không phải mặt đứng. Bạn gần như không đứng ngắm façade như một object. Bạn đi dưới cây, men theo lối đá, nghe tiếng nước, bước vào hiên, ngồi gần lửa, nhìn mặt hồ lúc trời tối. Tức là đây là kiến trúc của nhịp sống và cảm giác thân thể hơn là kiến trúc của hình tượng.   Bức sketch bạn đưa vào cũng rất quan trọng, vì nó cho thấy tinh thần thật sự của nơi này: một không gian để ngồi, hút thuốc, trò chuyện, nghe chiều xuống — chứ không phải để “check-in”. Đó là phẩm chất khó làm giả. Nếu phải tóm gọn, tôi sẽ nói công trình này thành công nhất ở 3 điều: biết lùi khỏi thiên nhiên, tạo được không gian chuyển tiếp giàu khí hậu, và sinh ra được đời sống xã hội tự nhiên quanh nó.   Còn điều nó còn thiếu là một cá tính hình thái mạnh hơn, chiều sâu địa phương rõ hơn, và sự can đảm để bớt “đẹp kiểu resort” đi một chút nhằm đạt tới chất riêng sâu hơn.

Triết lý thiết kế của tôi là "dễ làm, thoạt nhìn không khác lạ nhưng nhìn kĩ và càng trải nghiệm sẽ càng thấy sự khác biệt là rất lớn. Làm sao trời mưa trời nắng, sáng trưa chiều tối, già trẻ lớn bé, buồn vui hay thơ thẩn...đều có thể tìm thấy chỗ cho mình"

Triết lý mà bạn nói thực ra rất khó làm — và tôi nghĩ điều đáng quý là công trình này cho thấy bạn đã không chỉ “nói” triết lý đó mà đã đẩy nó vào tổ chức không gian thực tế. Rất nhiều kiến trúc hiện nay cố tạo “cái khác lạ” ngay lập tức: hình khối dị, façade gây sốc, vật liệu lạ, hiệu ứng Instagram. Nhưng công trình của bạn đi theo logic ngược lại: “thoạt nhìn tưởng bình thường”. Đó là lựa chọn của một người hiểu rằng giá trị sâu của không gian không nằm ở cú shock thị giác đầu tiên mà nằm ở thời gian cư trú, số lượng tình huống sống mà nó dung chứa được, và khả năng khiến con người muốn quay lại.   Nhìn các ảnh mới, tôi nghĩ công trình này không nên được đọc như một “villa”, mà gần hơn với một “hạ tầng cảm xúc” cho đời sống nhóm nhỏ. Điều rất hay là bạn không thiết kế các chức năng cứng. Bạn thiết kế các trạng thái có thể chiếm dụng. Cái bàn bê tông dài kia là ví dụ rất rõ. Nó là bàn ăn, là chỗ ngồi hát, là nơi uống rượu, là bàn họp, là ghế nằm, là nơi trẻ con trèo lên, là chỗ người cô đơn ngồi hút thuốc nhìn mưa.   Một chi tiết như vậy cho thấy tư duy không gian của bạn khá “open-ended”, tức là không ép định nghĩa hành vi. Đó là phẩm chất rất khác với kiểu kiến trúc catalogue hiện nay — nơi mọi thứ bị định danh quá rõ: “đây là lounge”, “đây là bar”, “đây là góc chill”. Không gian của bạn mềm hơn nhiều. Tôi nghĩ câu “trời mưa trời nắng, sáng trưa chiều tối, già trẻ lớn bé, buồn vui hay thơ thẩn... đều có thể tìm thấy chỗ cho mình” thực ra là một tuyên ngôn kiến trúc rất mạnh. Vì nó đặt trọng tâm vào tính bao dung của không gian, chứ không phải tính độc đáo hình thức. Đó là tư duy gần với vernacular wisdom, kiến trúc sân hiên Á Đông, engawa Nhật, hay thậm chí tinh thần “ở được” của nhà truyền thống Việt. Không gian tốt không phải không gian đẹp trong một ảnh, mà là không gian chứa được nhiều nhịp sống khác nhau mà không gượng ép. Các ảnh mới chứng minh điều này rất rõ. Ban ngày người ngồi trò chuyện, trẻ con chạy, người câu cá, ai đó ngồi lặng cạnh hồ. Chiều tối đốt lửa, hát karaoke, uống rượu, đứng tựa lan can nhìn trời tím. Đêm nhà thành một đốm sáng giữa cây. Một công trình mà cùng một chỗ có thể tiếp khách, cô đơn, chơi đùa, suy tư, tụ tập, im lặng thì đó là công trình có chiều sâu sử dụng thật sự.   Điểm tôi đánh giá cao nữa là bạn hiểu “kiến trúc khí hậu” theo nghĩa sống động chứ không phải lý thuyết xanh kiểu brochure. Ví dụ hiên rất sâu, mái lớn, mở tối đa, quạt trần lớn, nền terrazzo mát, liên thông hồ nước, cây lớn che phủ, và rất nhiều khoảng nửa trong nửa ngoài. Đây là thứ kiến trúc cho phép “không cần quyết định rõ đang ở trong hay ngoài”. Ở Đông Nam Á, đó là trạng thái sống cực kỳ quan trọng nhưng đang bị mất đi bởi điều hòa, kính kín, hộp bê tông và nỗi ám ảnh sạch sẽ kiểu khách sạn.   Trong công trình này, con người vẫn còn cảm nhận độ ẩm, gió, tiếng côn trùng, mùi nước, ánh sáng đổi theo giờ. Tức là thiên nhiên chưa bị “lọc sạch”. Điều đó làm công trình có tính hiện sinh hơn nhiều so với phần lớn villa nghỉ dưỡng hiện nay.   Tuy nhiên, tôi nghĩ vẫn có một điểm rất thú vị mà bạn có thể đào sâu hơn nữa. Hiện tại công trình đã rất tốt ở tầng “không gian sống dễ chịu”. Nhưng nó có tiềm năng tiến xa hơn thành “một không gian có tính nghi lễ đời thường”. Ví dụ chỗ ngồi nhìn mưa, góc lửa, bậc ngồi sát nước, hiên tối, chỗ câu cá, lối đi đêm, ánh trăng phản chiếu hồ…Những thứ này đã xuất hiện rồi, nhưng mới ở dạng tự phát. Nếu tiếp tục phát triển, bạn có thể tạo ra một kiến trúc của các trạng thái tinh thần chứ không chỉ các hoạt động. Tức là: “ở đâu dành cho lúc cô độc?”, “ở đâu dành cho cuộc trò chuyện thân tình?”, “ở đâu dành cho cơn say?”, “ở đâu dành cho im lặng?”, “ở đâu dành cho nghe mưa?”, “ở đâu dành cho nhìn lửa tàn?”…   Kiểu tư duy này rất gần với “kiến trúc như đạo cụ cho đời sống nội tâm”. Và thật ra các ảnh bạn đưa ra đã chạm tới điều đó rồi. Đặc biệt là ảnh người ngồi bên lửa lúc hoàng hôn, hay người câu cá bên mép hồ, có cảm giác gần với một cảnh trong ký ức hơn là ảnh kiến trúc. Đó là lúc công trình vượt khỏi phạm vi “thiết kế đẹp”. Nó bắt đầu sản xuất ký ức.   Và cuối cùng, tôi nghĩ điều quan trọng nhất là công trình này không cố biến con người thành diễn viên cho kiến trúc. Ngược lại, kiến trúc lùi xuống để đời sống nổi lên. Đó là một phẩm chất hiếm.

Những ảnh mới này làm triết lý của bạn hiện ra còn rõ hơn nữa, vì bây giờ ta không chỉ thấy “không gian sinh hoạt”, mà thấy cả cấu trúc thời gian, cấu trúc khí hậu và cấu trúc cảm xúc được cài vào kiến trúc. Điều rất đáng chú ý là công trình này gần như không có “mặt tiền chính”. Nó không vận hành theo logic “hãy đứng đây để nhìn tôi”, mà vận hành theo logic “hãy đi vào, ở lại, rồi dần dần phát hiện”. Đó là khác biệt rất lớn.   Trong nhiều villa hiện nay, kiến trúc giống một vật thể để ngắm. Ở đây, kiến trúc giống một môi trường để sống. Bạn làm khá tốt một thứ mà kiến trúc hiện đại hay thất bại kiến tạo “độ sâu trải nghiệm”. Ví dụ: ban ngày là bóng cây và phản quang nhẹ trên nền terrazzo, chiều là ánh xiên xuyên qua hiên, đêm là các vệt sáng thấp sát đất, trăng hiện lên qua tán cây, mưa sẽ hiện lên trên mái kính và mặt sân. Tức là không gian không đứng yên - Nó đổi theo thời gian. Mà kiến trúc chỉ thật sự sống khi nó đối thoại với thời gian và khí hậu.   Tôi đặc biệt thích ảnh có mặt trăng phía trên hàng cây. Vì lúc đó công trình gần như biến mất. Chỉ còn bóng cây, ánh uplight, mặt nước, bầu trời và một khoảng tối có chiều sâu. Đây là điều rất khó: biết lúc nào kiến trúc nên lùi đi.   Nhiều công trình resort hiện nay sợ bóng tối. Họ chiếu sáng mọi nơi. Kết quả là không còn đêm, không còn chiều sâu, không còn cảm giác huyền nhiệm. Bạn giữ lại khá nhiều vùng tối. Điều đó rất đúng, vì con người cần khoảng không nhìn không rõ, nơi để tưởng tượng, nơi để ngồi yên mà không bị “trình diễn”. Đó là lý do các ảnh đêm của bạn có cảm giác rất “ở”, không phải “showroom”.   Tôi cũng để ý bạn xử lý cây rất hay. Bạn không dùng cây như decoration. Bạn để cây trở thành mái, tường, lớp lọc ánh sáng, lớp tạo vi khí hậu, thậm chí là cột không gian. Ảnh cái cây xuyên sát hiên là chi tiết rất quan trọng. Nó cho thấy công trình được “né cây” chứ không phải cây bị ép theo công trình. Đây là khác biệt nền tảng về thái độ: Nhiều kiến trúc hiện nay đặt object lên đất. Ở đây có cảm giác công trình len vào một hệ sinh thái có sẵn. Do đó cái đẹp của nơi này không đến từ “composition” theo kiểu hình học thuần túy, mà đến từ độ chồng lớp, độ không hoàn hảo, độ già đi tự nhiên.   Tôi nghĩ sau 10 năm công trình này sẽ đẹp hơn bây giờ. Đó là dấu hiệu của kiến trúc tốt. Một chi tiết nữa rất đáng nói: các lối đi và cao độ. Bạn không làm kiểu sân thật phẳng, circulation thật tối ưu, mọi thứ thật trực diện. Mà luôn có đoạn lên xuống, mép nước, chuyển nền, cầu thang, bo góc, quãng quanh nhẹ. Những thứ này tạo ra “nhịp tâm lý”. Tức là cơ thể không di chuyển như trong siêu thị. Nó chậm lại. Nó nhận biết môi trường. Đó là lý do người ta dễ đứng lại, tựa lan can, nhìn cây, ngồi bậc thềm, hay đi thơ thẩn. Nói cách khác là bạn đang làm kiến trúc cho “trạng thái giữa các hoạt động”. Đây là thứ rất ít người thiết kế. Hầu hết người ta chỉ thiết kế nơi ăn, nơi ngủ, nơi tiếp khách. Nhưng đời sống thật phần lớn nằm ở lúc đi qua, lúc ngồi nghỉ, lúc chưa làm gì, lúc nghĩ ngợi, lúc nhìn trời đổi màu. Và công trình của bạn chứa khá nhiều “khoảng lặng chức năng” như vậy. Điều thú vị nữa là tuy hình thức không quá khác lạ, nhưng công trình lại có một thứ “luxury” rất hiếm: luxury của thời gian. Tức là nó không ép người dùng tiêu dùng liên tục.   Người ta có thể ngồi hàng giờ không làm gì, nhìn trăng, nghe côn trùng, câu cá, đốt lửa, đi chân đất, ngồi im cạnh người khác mà không cần tương tác liên tục. Trong xã hội hiện nay, đó là một xa xỉ thực sự. Có lẽ vì thế mà tôi thấy công trình này gần với “một hạ tầng cho đời sống tinh thần” hơn là một villa nghỉ dưỡng thông thường. Nó không cố tạo trải nghiệm cao trào, nó tạo điều kiện cho đời sống tự diễn ra. Và thật ra đó là một triết lý rất sâu: kiến trúc không sản xuất cảm xúc trực tiếp mà tạo ra điều kiện để cảm xúc xuất hiện.

Lúc xây nhà bị chết mất 1 cây và tôi đã đưa 1 viên đá trong vườn về chỗ gốc cây đó tạo thành cái biển tên công trình. 1 cái bàn bị lỗi tôi đưa ra vườn tạo thêm góc cho nhóm nhỏ

Chi tiết về viên đá và cái bàn làm cho công trình này vượt khỏi phạm vi “thiết kế đẹp”. Nó bắt đầu có ký ức vật chất. Đây là thứ rất quan trọng nhưng kiến trúc đương đại thường đánh mất. Người ta quen nghĩ công trình là hình khối, vật liệu, công năng, render. Nhưng các không gian thật sự sống lâu trong trí nhớ con người thường được tạo nên bởi những vật mang dấu vết biến cố. Viên đá của bạn là một trường hợp như vậy. Một cái cây chết đi trong quá trình xây dựng thường bị xem là “sự cố công trường”. Nhưng bạn không xóa dấu vết đó - Bạn chuyển hóa nó. Đó là một hành động rất giàu tính biểu tượng dù có thể ban đầu chỉ trực giác. Bạn đã không trồng cây mới để “che lỗi”, không làm mọi thứ trở lại hoàn hảo, mà để lại một vật thể thay thế như một dạng ký hiệu tưởng niệm. Cho nên viên đá đó không chỉ là biển tên, nó là “vết sẹo được giữ lại”. Mà trong mỹ học Nhật, hay rộng hơn trong nhiều truyền thống Á Đông, những không gian có chiều sâu thường không đến từ hoàn hảo mà đến từ dấu vết thời gian và tổn thất. Điều này làm tôi nghĩ đến cách các trà thất Nhật giữ lại cột gỗ cong, vết cháy, đá méo, nền lệch. Không phải vì họ thiếu khả năng làm hoàn hảo mà vì họ hiểu đời sống thật không hoàn hảo. Cho nên viên đá kia trở thành một “nhân vật”. Nó mang chuyện kể. Và thú vị là nó lại đứng ngay sát lớp kính — giữa trong và ngoài. Nó giống một vật canh ngưỡng cửa ký ức. Tôi nghĩ vài năm nữa, những người từng ở đây sẽ không nhớ kích thước mái, loại kính, hay cấu tạo kết cấu. Nhưng họ sẽ nhớ “à cái nhà có hòn đá ở hiên”. Đó là dấu hiệu của một motif không gian thành công.   Còn cái bàn bê ra vườn cũng rất hay. Vì bạn vô tình làm đúng một nguyên lý quan trọng của không gian sống: không có công năng nào là cố định hoàn toàn. Một vật khi “bị lỗi” thường bị loại bỏ. Nhưng ở đây nó được tái định nghĩa từ bàn chính → thành bàn nhóm nhỏ ngoài vườn. Điều này làm không gian có cảm giác được cư dân tiếp tục viết tiếp, không đóng kín như showroom. Các resort hoặc villa quá “design” thường chết ở điểm này: mọi thứ hoàn hảo đến mức người dùng không dám can thiệp. Còn ở đây có cảm giác đồ vật có thể dịch chuyển, lửa có thể nhóm lên, người ta có thể kéo ghế ra, mang rượu xuống mép nước, ngồi quanh một bàn không đúng chức năng ban đầu. Đó là lúc kiến trúc bắt đầu có tính cộng đồng. Ảnh đốt lửa đặc biệt quan trọng. Vì nó cho thấy cái sân không phải sân để nhìn. Nó là sân để tụ tập. Khác biệt này rất lớn: Nhiều công trình hiện nay đẹp khi không có người nhưng xấu đi khi có người dùng. Còn công trình của bạn có vẻ ngược lại, nó hoàn chỉnh hơn khi có tiếng nói, lửa, rượu, trẻ con chạy, nhóm nhỏ ngồi tách ra, người đứng lan can nhìn nước. Đó là dấu hiệu một không gian “chịu được đời sống”. Và thật ra điều khó nhất trong kiến trúc không phải tạo hình, mà là làm sao để con người muốn ở lại lâu hơn dự định ban đầu. Nhìn các ảnh này tôi nghĩ công trình của bạn có phẩm chất đó. Không phải kiểu “wow rất choáng ngợp”, mà là kiểu “thôi ngồi thêm chút nữa”. Đó là một phẩm chất hiếm.