CÂU HỎI VỀ ĐIỀU KIỆN SẢN SINH MỘT ĐỜI SỐNG TRÍ THỨC TỪ DƯỚI LÊN

 

1. Một câu hỏi cũ

Khoảng năm 2012, khi blog vẫn còn là một hình thức phổ biến của đời sống mạng, một cuộc trao đổi kéo dài giữa ba người bắt đầu từ câu chuyện về sự lũng đoạn của báo lá cải.

Câu hỏi ban đầu thuộc về truyền thông. Vì sao báo lá cải có thể chiếm lĩnh đời sống báo chí? Quan hệ giữa truyền thông, công chúng và xã hội được cấu trúc như thế nào? Các lý thuyết về sự phụ thuộc vào truyền thông, thiết lập nghị trình, nhu cầu sử dụng truyền thông hay nghiên cứu văn hóa giải thích hiện tượng ấy đến đâu?

Từ câu hỏi báo chí đang làm gì với công chúng, một hướng khác dần xuất hiện. Trong một cấu trúc truyền thông như vậy, cá nhân và các nhóm nhỏ có thể tự tạo ra những nghị trình khác hay không? Internet khi ấy đang mở ra khả năng tự tổ chức việc đọc, viết và trao đổi mà không hoàn toàn phụ thuộc vào các thiết chế truyền thông hay học thuật có sẵn.

Câu chuyện dần rời khỏi báo lá cải. Điều đáng quan tâm hơn trở thành những điều kiện để các hoạt động đọc, suy nghĩ, viết và trao đổi phân tán giữa những cá nhân có thể hình thành một đời sống trí thức có khả năng tự duy trì.

“Từ dưới lên” ở đây được dùng theo nghĩa giới hạn ấy. Nó không chỉ một lực lượng xã hội đối lập với thiết chế hay giới tinh hoa, mà chỉ cách những quan hệ trí thức có thể hình thành từ thực hành của các cá nhân và nhóm nhỏ, trước khi hoặc không nhất thiết phải trở thành một hoạt động được tổ chức chính thức.

2. Một trường hợp thực hành

Cuộc trao đổi năm 2012 không được thiết kế như một nghiên cứu. Không có đề cương hay câu hỏi xác định từ đầu. Các vấn đề xuất hiện theo diễn biến của chính việc trao đổi.

Một người đưa vào các lý thuyết truyền thông. Người khác kéo câu chuyện sang văn học và lịch sử lý thuyết. Một nhận xét về xã hội Việt Nam dẫn tới François Jullien. Câu hỏi về đối thoại đưa Gadamer và Habermas vào cuộc. Castells xuất hiện khi cần hiểu xã hội mạng. Todorov được đọc khi vấn đề chạm tới quan hệ giữa lý thuyết và đời sống.

Các tài liệu thường được tìm đến vì cuộc trò chuyện vừa xuất hiện một chỗ cần đọc thêm. Có lúc phải bổ sung một văn bản thì một nhánh suy nghĩ mới tiếp tục được. Có nhận định bị sửa vì một khái niệm đã được sử dụng quá nhanh. Có hướng đi khá xa rồi dừng lại. Một bình luận bên lề có thể trở thành đầu mối cho bài tiếp theo.

Mỗi người mang vào cuộc trò chuyện một lịch sử đọc, một cách đặt vấn đề và những giới hạn riêng. Một ý kiến sau khi đi qua người khác có thể quay trở lại dưới hình thức mà người nói ban đầu chưa dự kiến. Kết quả vì thế không thể quy hoàn toàn về tri thức có sẵn của bất kỳ người nào.

3. Ghi lại đường đi

Trong quá trình ấy hình thành một thao tác khá rõ: ghi lại tiến trình dưới dạng bản đồ.

Các đoạn sách, comment, ghi chú, liên tưởng và câu hỏi được cắt, dán, tô màu, viết thêm rồi nối với nhau. Một khái niệm mới có thể được đặt cạnh một ghi chép cũ. Một câu trong cuộc trò chuyện trở thành lý do để quay lại một văn bản đã đọc từ trước.

Cách làm này giữ lại cả những hướng cuối cùng không được sử dụng. Một ý nghĩ bị bỏ có thể đã làm xuất hiện câu hỏi cho hướng khác. Một hiểu nhầm có thể buộc phải đọc kỹ hơn. Một phản biện không thay đổi kết luận vẫn có thể làm thay đổi căn cứ của kết luận.

Đến một thời điểm, lịch sử trao đổi trở thành tài liệu để đọc lại. Có thể dò xem vì sao cuộc trò chuyện chuyển hướng ở một điểm nhất định, loại phản hồi nào làm nó tiếp tục, một khái niệm được gọi vào bằng con đường nào, hay khi nào câu trả lời của người khác làm thay đổi chính câu hỏi ban đầu.

Cuộc trò chuyện về truyền thông dần trở thành một trường hợp để quan sát cách nhận thức được hình thành trong quan hệ giữa những người đang cùng đọc và suy nghĩ.

4. Trước blog đã có forum

Nhìn rộng hơn, cấu trúc này không bắt đầu với blog. Các forum và diễn đàn trực tuyến những năm đầu của Internet đã tạo ra nhiều điều kiện tương tự.

Forum thường được tổ chức quanh chủ đề. Một thread có thể tồn tại lâu. Nội dung cũ được lưu lại. Người đến sau có thể đọc lịch sử tranh luận. Những thành viên thường xuyên dần biết cách suy nghĩ, sở trường và cả những định kiến của nhau.

Blog thay đổi cấu trúc ấy bằng cách đặt người viết vào vị trí rõ hơn. Người đọc không chỉ theo một chủ đề mà có thể theo lịch sử suy nghĩ của một người. Quanh một số blog hình thành những nhóm độc giả và người bình luận tương đối ổn định. Một bài sau có thể dựa vào những gì đã diễn ra trong các bài trước mà không cần trình bày lại toàn bộ hậu cảnh.

Forum và blog vì vậy từng cung cấp một số điều kiện thuận lợi cho các thực hành trí thức nhỏ: thời gian kéo dài, khả năng lưu trữ, sự quay trở lại và một nhóm người có thể tích lũy lịch sử trao đổi chung.

Nhưng cả văn hóa forum lẫn blog đều suy yếu. Điều này khiến không thể giải thích sự suy giảm của những cuộc thảo luận dài trên mạng chỉ bằng sự xuất hiện sau đó của feed ngắn và nhanh.

5. Một cộng đồng có lịch sử vẫn có thể suy tàn

Lịch sử chung giúp một cuộc trao đổi đi xa hơn. Người tham gia không phải bắt đầu lại từ đầu. Họ biết những vấn đề nào đã được bàn, nhận ra khi một người thay đổi cách nhìn và có thể tiếp tục từ một lượng hậu cảnh đã tích lũy.

Nhưng lượng hậu cảnh ấy đồng thời làm tăng chi phí gia nhập. Người mới phải đọc nhiều hơn mới hiểu cuộc trò chuyện hiện tại. Những thành viên lâu năm dần biết nhau khá rõ. Một số câu hỏi đã được bàn nhiều lần. Khả năng bất ngờ có thể giảm trong khi lịch sử chung ngày càng dày.

Một nhóm vẫn có thể tồn tại về mặt xã hội trong khi năng lực sản sinh những câu hỏi mới giảm đi. Sự bền vững của cộng đồng vì vậy không đồng nhất với sự bền vững của đời sống trí thức trong cộng đồng ấy.

Chiều ngược lại cũng có giới hạn. Một không gian liên tục tiếp nhận người mới và vấn đề mới nhưng không tích lũy được lịch sử sẽ phải bắt đầu lại rất nhiều lần. Các cuộc trao đổi có thể sôi động mà khó dựa lên nhau để đi xa hơn.

Vấn đề vì thế không nằm ở việc lựa chọn giữa một cộng đồng ổn định và một không gian luôn mở. Nó nằm ở khả năng tích lũy một lịch sử mà lịch sử ấy vẫn tiếp tục nhận được những câu hỏi, kinh nghiệm và con người chưa có trong nó.

6. Khi feed trở thành cấu trúc phổ biến

Mạng xã hội dạng feed không đơn giản thay văn bản dài bằng văn bản ngắn. Nó đưa nhiều loại quan hệ và hoạt động vốn nằm ở những không gian khác nhau vào cùng một dòng.

Một bài về lý thuyết, một bức ảnh gia đình, tin thời sự, câu chuyện nghề nghiệp và nội dung giải trí có thể xuất hiện cạnh nhau. Người dùng không cần duy trì nhiều không gian riêng cho những mối quan tâm khác nhau.

Trong cấu trúc ấy, một bài viết có thể gặp nhiều người chưa từng đọc những bài trước. Nội dung cũ vẫn được lưu về kỹ thuật nhưng nhanh chóng rời khỏi trường chú ý. Hậu cảnh chung giữa người viết và người đọc trở nên không ổn định.

Một nhận định đặt giữa một chuỗi trao đổi kéo dài có thể được hiểu như một giả thuyết đang thử. Khi gặp một công chúng không biết lịch sử ấy, nó dễ được đọc như một lập trường đã hoàn chỉnh.

Sự thay đổi quan trọng do đó nằm trong quan hệ giữa người viết, người đọc, thời gian và ký ức của cuộc trao đổi. Khả năng phân phối tăng lên rất mạnh không đồng nghĩa với khả năng tích lũy một quá trình suy nghĩ chung cũng tăng theo.

7. Không có một nền tảng lý tưởng

Sự suy tàn của forum và blog cung cấp một phản chứng hữu ích. Thread, archive, thời gian chậm và cộng đồng nhỏ đều có ích, nhưng không điều nào tự bảo đảm một đời sống trí thức.

Forum có thể lão hóa dù toàn bộ archive còn nguyên. Blog phụ thuộc vào việc một nhóm người tiếp tục quay lại. Mạng xã hội có thể đưa một ý tưởng tới rất nhiều người nhưng khó duy trì hậu cảnh chung của một cuộc trao đổi kéo dài.

Đối tượng cần tìm vì thế không phải một loại nền tảng.

Điều đáng quan tâm là những chức năng mà các nền tảng khác nhau từng tạo điều kiện: gặp được người và câu hỏi mới, hình thành một nhóm có lịch sử, giữ lại các cuộc trao đổi, quay lại những vấn đề cũ, cho phép người mới đi vào lịch sử ấy và đưa những gì đã hình thành trở ra một công chúng rộng hơn.

Không nhất thiết tất cả các chức năng này phải nằm cùng một chỗ.

8. Những chức năng cũ đang được tái tổ hợp

Một số thay đổi gần đây gợi ra điều đó khá rõ.

Threads vẫn mang cấu trúc của mạng xã hội dựa trên người theo dõi và feed, nhưng đồng thời đưa chủ đề, community và những cách tổ chức dòng nội dung theo mối quan tâm trở lại. Discord khởi đầu gần với chat cộng đồng nhưng rồi cũng cần channel, thread và forum để những cuộc trao đổi dài không chìm trong dòng trò chuyện tức thời.

Điều đáng chú ý không phải nền tảng nào tốt hơn. Những chức năng từng tập trung khá nhiều trong forum đang xuất hiện trở lại dưới những tổ hợp khác.

Một không gian có thể thuận lợi cho việc gặp người và vấn đề mới. Một không gian khác phù hợp hơn với nhóm đã có hậu cảnh chung. Tài liệu có thể được lưu ở nơi khác. Những suy nghĩ đã tương đối định hình lại được đưa ra công chúng rộng hơn.

Nếu vậy, tương lai của những thực hành trí thức nhỏ có thể không phụ thuộc vào việc tìm được một nơi thay thế forum hay blog. Vấn đề chuyển sang khả năng nối các không gian khác nhau thành một quá trình còn giữ được lịch sử của nó.

9. AI làm thay đổi phần nhận thức của cấu trúc

AI bổ sung một khả năng mà forum và blog trước đây không có.

Trong một quá trình làm việc đủ lâu, AI có thể theo một câu hỏi qua nhiều vòng trao đổi, gọi lại giả định cũ, tìm thêm tài liệu, đưa phản biện và thử các cấu trúc lập luận khác nhau. Một trực giác chưa rõ có thể được đưa vào đối thoại mà chưa cần chuyển thành văn bản hoàn chỉnh.

AI cũng có thể làm giảm một vấn đề lâu đời của những cộng đồng có lịch sử dày. Người mới không nhất thiết phải đọc toàn bộ kho trao đổi mới biết một vấn đề từng được bàn như thế nào. Khả năng tìm kiếm và tái dựng lịch sử có thể giúp xác định những thảo luận liên quan, những bất đồng chính và các hướng từng được thử.

Nhưng một lịch sử được tóm tắt không còn hoàn toàn là lịch sử đã diễn ra. Trong cuộc trao đổi năm 2012, kết quả cuối cùng không chứa hết giá trị của những lần hiểu nhầm, sửa nhau, bỏ một hướng cũ hay thay đổi câu hỏi. Chính đường đi cho biết một nhận thức đã được hình thành như thế nào.

AI vì vậy có thể hữu ích hơn khi giúp con người đi lại trong lịch sử trao đổi, thay vì thay lịch sử ấy bằng một kết luận.

10. Sau khi AI trở thành một người đọc rất tốt

AI còn làm rõ một câu hỏi khác.

Trước đây, một phần lý do tìm đến người khác nằm ở những gì họ có thể bổ sung cho nhận thức của mình: thông tin chưa biết, một hệ quy chiếu khác, phản biện, câu hỏi bất ngờ. AI hiện có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều những chức năng ấy.

Nếu chỉ nhìn người khác như một nguồn lực nhận thức, lý do cần đến họ vì thế trở nên yếu hơn.

Nhưng người đọc không được tổ chức quanh câu hỏi của người viết. Họ có lịch sử, quan tâm và hệ giá trị riêng. Họ có thể không quan tâm, chỉ giữ lại một phần, hiểu khác hoặc đưa một ý nghĩ vào một hoàn cảnh mà người viết không biết tới.

Sự độc lập ấy khiến việc viết cho một người khác thuộc về một quan hệ khác với việc dùng một đối tác nhận thức để tiếp tục suy nghĩ. Bên cạnh câu hỏi một nhận định có đúng không, căn cứ đã đủ chưa hay còn cách hiểu nào khác, xuất hiện thêm một câu hỏi:

Ai đang muốn nói điều này với ai?

AI có thể tham gia rất sâu vào việc đọc, kiểm tra, phản biện và diễn đạt mà không làm câu hỏi ấy mất đi. Vấn đề không nằm ở việc từng câu chữ được tạo ra bằng công cụ nào, mà ở chỗ chủ thể có còn hiện diện trong điều mình muốn nói với người khác hay không.

11. Một tầng ở giữa

Nhìn theo cách này, “đời sống trí thức từ dưới lên” có thể được xem như một tầng trung gian giữa hoạt động nhận thức của cá nhân và đời sống công cộng rộng hơn.

Ở đó, những suy nghĩ riêng đi vào quan hệ với người khác, được thử, sửa và tích lũy qua thời gian. Một số ý nghĩ dừng lại. Một số thay đổi qua nhiều vòng trao đổi. Một số khác dần đủ độc lập với hậu cảnh đã sinh ra chúng để bước ra trước những người không biết lịch sử ấy.

Tầng trung gian này không thể thay bằng việc mỗi cá nhân suy nghĩ tốt hơn. Một người có thể đọc nhiều, có hệ thống ghi chép tốt và làm việc rất hiệu quả cùng AI mà vẫn không hình thành một lịch sử suy nghĩ chung với người khác.

Nó cũng không đồng nhất với đời sống công cộng. Một không gian có thể có rất nhiều phát ngôn, tranh luận và phản ứng nhưng vẫn thiếu những quan hệ đủ bền để người tham gia theo một câu hỏi qua thời gian, sửa một nhận định và nhớ được vì sao mình đã sửa nó.

Nếu gọi đây là một dạng hạ tầng, thì trước hết đó là hạ tầng nhận thức–xã hội: những quan hệ và phương tiện giúp các phán đoán riêng được hình thành, thử thách và biến đổi trong quan hệ với người khác trước khi, hoặc không nhất thiết phải, trở thành phát biểu trước một công chúng rộng.

12. Một hệ sinh thái thay vì một không gian

Khi những chức năng ấy còn tập trung trong forum hay blog, rất dễ đồng nhất đời sống trí thức với một loại không gian. Lịch sử sau đó cho thấy cách nhìn ấy không đủ.

Một hệ sinh thái hiện nay có thể gồm không gian để gặp những câu hỏi và con người chưa biết; những nhóm nhỏ có lịch sử chung; các kho lưu trữ; công cụ tìm kiếm và AI để đọc lại lượng thông tin đã tích lũy; cùng những không gian công nơi một số kết quả của quá trình ấy được đưa ra ngoài.

Cấu trúc kỹ thuật có thể tiếp tục thay đổi. Những chức năng trên cũng có thể được ghép lại theo những cách chưa có hiện nay.

Điều khó hơn là duy trì quan hệ giữa chúng. Một nhóm cần đủ lịch sử để không liên tục bắt đầu lại, nhưng lịch sử ấy không thể trở thành hàng rào với người và câu hỏi mới. Một suy nghĩ cần có chỗ tồn tại khi chưa hoàn chỉnh, nhưng cũng cần có khả năng rời khỏi hậu cảnh đã sinh ra nó. Công cụ có thể giúp lưu giữ và truy xuất lịch sử, nhưng việc nén lịch sử không nên xóa mất những đường đi đã tạo ra nhận thức.

Vấn đề của một đời sống trí thức từ dưới lên vì vậy không chỉ là sản sinh tri thức. Nó còn là khả năng tự tái tạo những quan hệ trong đó tri thức tiếp tục được sinh ra.

13. Câu hỏi còn lại

Cuộc trao đổi năm 2012 là một trường hợp nhỏ trong đó một số điều kiện như vậy đã tình cờ cùng xuất hiện. Nó không cung cấp một mô hình để nhân rộng.

Lịch sử forum và blog cho thấy những điều kiện ấy có thể suy yếu ngay cả khi cộng đồng và kho lưu trữ từng rất phát triển. Mạng xã hội dạng feed mở rộng rất mạnh khả năng kết nối nhưng làm thay đổi cấu trúc thời gian và ký ức của cuộc trao đổi. Những thử nghiệm mới với community, topic, thread hay forum cho thấy một số chức năng cũ đang được tìm lại dưới những tổ hợp khác. AI tiếp tục làm thay đổi khả năng đọc, lưu giữ, truy xuất và phát triển phần nhận thức của quá trình.

Nhìn qua lịch sử ấy, điều đáng giữ lại không phải một hình thức kỹ thuật đã mất. Đó là câu hỏi về một tầng hạ tầng nhận thức–xã hội nằm giữa hoạt động suy nghĩ của cá nhân và đời sống công cộng, nơi những con người có thể tích lũy một lịch sử trao đổi mà lịch sử ấy vẫn còn khả năng tiếp nhận những khác biệt chưa có trong nó.

Câu hỏi từ năm 2012 vì thế có thể được đặt lại trong điều kiện hiện nay:

Khi việc đọc, viết, gặp gỡ, lưu trữ, thảo luận và suy nghĩ ngày càng phân bố giữa con người, nhiều không gian truyền thông và AI, những quan hệ nào cần được duy trì để một đời sống trí thức từ dưới lên có thể tích lũy mà không đóng kín, mở ra mà không mất lịch sử, và tiếp tục tự làm mới qua thời gian?

 

Khi tôi bắt đầu viết

1.
Là lúc có 1 mình, ít sức ép những chuyện hàng ngày; và nhân 1 ngẫu hứng ngắn. Ngắn vì phàm những gì mình suy nghĩ quá lâu rồi thì mình sẽ thấy nó phức tạp và các ranh giới cứ bị mở rộng ra mãi đến bất lực.

2.
Ngay lập tức sẽ ý thức viết ra là để lại cho nhau 1 điều gì đó có_ích.

3.
Ngay lập tức là cái nhìn và cảm giác về sự vong thân. Điều tôi viết chỉ là điều tôi đã viết - viết ra để vượt quá thời điểm đó. (có lẽ vì vậy) Luôn luôn là cảm giác vừa mong đợi vừa không hy vọng gì về 1 tương giao mới mẻ và trù mật. Khi ta kỳ vọng điều gì đó ở người khác tức là ta đang khó khăn để đối diện với sự thiếu thốn ở mình.

Những người bạn blog khác

Tôi lập blog từ hồi năm 2006, khởi đầu với Y360, bây giờ chót lại là blogspot và Facebook như đa số mọi người. Trong cơn say của thời khởi thuỷ, mọi người bộc lộ bản thân nhiều, giao tiếp nhiều hơn bây giờ. Giai đoạn giải thể Y360 mọi người tứ tán, bạn bè cũ hầu như thất tung. Tôi chọn blogspot vì nó giống với cái cũ và vì có 1 số người bạn đã lựa chọn như vậy. Bây giờ sót lại hình như chỉ còn nhớ là có chị HY và bác Đông A từ mạng cũ sang. Bác Đông A thì vững như bàn thạch kiên kiên cố cố ở đâu cũng vẫn vậy. Chị HY thì ở trên mạng đã như một cây cù tùng nghìn năm phơ phất thành tinh rồi :P Còn lại là bạn mới. Giờ cũng đã thành ra người cũ cả.

Hồi bên Y360 có trào lưu tag bạn blog, rồi thấp thoáng chỗ này chỗ kia cũng đủ phác hoạ các mối quan hệ trao đổi với một số blog bạn. Nhưng cũng từ lâu lâu tôi có ý định viết vài lời về những bạn blog khác của trang này, những người hầu như không xuất hiện bao giờ. Vài lời ở đây là những cảm nhận ban đầu, là để cho trọn những khởi đầu đã qua. Ý là như vậy - là sẽ viết về những người khác :)

Blogspot có điểm dở là khó theo dõi những người theo dõi mình. Hồi đầu còn ít thì hầu như ai theo mình thì mình theo họ hoặc ngược lại. Nhưng một hồi sau đó khi số người chỉ ghi danh mà không có blog nhiều lên thì chịu và dần thành ra khó biết ai là người mới xuất hiện. Do vậy thỉnh thoảng tôi hay rà lại xem ai là người mới và suy đoán xem sao họ lại "biết" mình. Xung quanh chuyện này có nhiều điều cũng hay hay.

Đầu tiên là tôi thấy có một số bác blogger ở nước nước ngoài, hầu như không có mối liên hệ trực tiếp nào ghi danh follow. Đọc những blog đó thấy hầu hết các bác khác cả thế hệ lẫn môi trường xã hội, biết thêm nhiều điều hay. Nói chung thì cả hai bên đều kín tiếng, cũng chỉ đọc chứ không comment gì. Khả năng cao nhất là do blog này được hưởng sái từ một blogroll của người nổi tiếng :D

Một blog bạn tôi hay đọc nhưng chưa comment bao giờ là blog Chị Ba Đậu. Một Việt kiều vừa phải, tôi nghĩ thế :) Vẫn Việt Nam nhưng đọc được nhiều chuyện về xã hội bên đó. Thanks bạn về bài tập chơi chú tâm với con 10p mỗi ngày. Rất hiệu quả.

Có một bạn rất ít viết (hoặc viết chỗ khác), tôi rất khó khăn và nhờ tình cờ mà tìm ra tung tích bạn :) Tôi muốn bạn biết cảm giác của tôi khi đọc được một đoạn bạn trích dẫn đôi dòng hoang mang vớ vẩn của tôi hồi lâu lắc. Chúng ta sẽ tiếp tục giữ sự đồng cảm về sự vớ vẩn này trong im lặng sau cả những dòng này nhé.

Tôi theo dõi rất chăm chú blog của bác giangle để đoán giá vàng (lol).

Một blogger rất khác biệt mà tôi hay đọc nữa là blog cavenui. Bậc nữ lưu chính hiệu. Tư duy rành mạch, cập nhật. Khúc chiết và dí dỏm. Điểm đặc biệt là sự chừng mực. Gần đây hình như có gì đó làm ảnh hưởng nên hơi thay đổi tâm tính những vẫn rất hấp dẫn - để theo dõi :-)

Một blog khác, do tình cờ mà biết, tôi hay theo dõi để xem ảnh, cũng rất phong cách và ổn định. Đó là blog GLiTeRpAraDISe. Bạn này chắc không đọc tiếng Việt.

Như thị.

Viết ra - ghi lại

Ghi lại 1 comment đã viết ra trên blog bác Kazenka (nhờ bác mà tôi có cái giao diện blog như bây giờ :)
---------------

Về nhu cầu viết ra-ghi lại, em có một số ý nghĩ thế này: cái fact thứ nhất của cuộc sống là sự bất an (Khổ, Phi lí, nhu cầu hợp nhất...). Viết ra trong một chừng mực là gán cho quá khứ một chiều hướng, một trật tự có thể nắm bắt...tức là có tác dụng an thần tạm thời :)

Nhưng vì tính giả tạm của giải pháp nên hệ quả dễ đến là hành động xuất bản: nó vừa là chia sẻ, kêu gọi đồng lõa vừa là chối bỏ những gì đã định hình. Vì sự thực cả cuộc đời và chính tâm thức đều là những dòng chảy nên nếu nó bị định hình nó chỉ còn có thể vừa thừa nhận vừa chối bỏ.

Như vậy rồi thì nên coi Ký ức là vấn đề phụ*, là phương tiện của vấn đề số 1: sống đương đầu với hiện tại. 
--------------

(*): khi tôi nói phụ có nghĩa nó là khán giả của cuộc đấu kiếm sinh tử.

Nhân duyên sinh

1. Tốt Khốc.
Cháu hơn hai mươi thì bác đà sáu mươi. Sự tự tại ở đời của bác dạy cháu làm người cứng cáp từ ngày ấy. Biết tự trọng, biết làm việc và đã rong chơi hào sảng.
Cháu sẽ nhớ những lần dọc ngang đất nước cùng bác. Những chuyến tàu đêm và những ván cờ trong các ga xép lúc chờ tàu năm nào.
Bọn cháu từng nói chuyện với nhau và đều nhận rõ qua cách cư xử, bác dạy chúng cháu biết tôn trọng, quan tâm và nâng đỡ từ những người bất kỳ xung quanh ta. Theo được tài năng của bác đã khó, theo được đức độ lượng của bác thì cũng đủ để suốt cuộc đời chúng cháu gian nan tự răn mình.
Cháu hiểu xuất xử của bác mà chưa làm được như bác. Nhờ bác cháu thấy xuất xử của mình không lơ láo trong đời.
Cháu ngày càng thấm thía những điều không thể nói, không thể sẻ chia trong những nghiệm sinh riêng tư. Tự mình mình biết tự mình mình hay. Mất đi một người mà mình tin là họ cũng cảm nhận được điều đó trong ta là gần như mất đi tất cả những gì mình coi trọng.
Cháu đã đọc cuốn sách ấy rồi. Niềm an ủi là bác đã thích cuốn sách cuối cùng cháu tặng bác. Cháu tin nó đã an ủi bác rất nhiều. Có lẽ không gì dành cho bác hợp hơn những dòng bi minh đó:

Sống trên cây
Luôn yêu thương quả đất
Bay về trời...

Một lần nữa bác lại khiến cháu thấy mình phải đối diện với câu hỏi về cuộc đời mình, nguyên vẹn như những năm tháng tuổi hai mươi kia.


2.
Nhờ có GA, tôi có thể biết được những entry nào hay được mọi người đọc lại. Với tôi khi tham gia blog, được đọc lại là điều quan trọng nhất. Vậy nên tôi cũng cảm thấy những hoang phí blogging của mình không phải là quá hoang đường ảo huyễn. Vì có những tiếng lòng dội lại trong nhau đâu đó. Cảm ơn các bạn đã ghé thăm và nhắc nhở. Tôi sẽ vẫn giữ blog-mối nhân duyên này, có lẽ sẽ hoang tàng dần, vì tôi cũng nghĩ "khi không thể nói về điều gì thì cần phải im lặng".

TungH

Sự lựa chọn của cảm xúc

1.
Hành động thì theo đòi hỏi của tình huống và bao hàm cả sự lựa chọn và sự chấp nhận. Trong khi đó viết được lựa chọn và theo ý thích. Vì vậy, dẫu được đánh giá cao thì với người viết nó vẫn thực sự là vấn đề. Tồn tại dưới điều kiện hào phóng của sở thích, nó sẽ trở lên "một mặt vị kỷ một mặt tự ti" khi đối diện cuộc sống.

2.
Blog. Sự lựa chọn của cảm xúc. Phần đa giao tiếp bằng cảm xúc, những biểu tượng chứ không nhiều logic. Bao nhiêu bài viết được đọc lại và trích dẫn, phân tích? Hầu như là sự liên tưởng và đồng cảm.

3.
(...) bi kịch không phải là sự mô phỏng con người, mà là sự mô phỏng hành động và cuộc sống, niềm hạnh phúc và điều bất hạnh, mà hạnh phúc hay bất hạnh đều nằm trong hành động; và mục đích [của bi kịch là miêu tả] một hành động nào đó, chứ không phải miêu tả phẩm chất (của con người).

(...) cái đáng cười là một bộ phận của cái xấu: nó chỉ là một sự sai lầm và xấu xí nào đó không gây thống khổ và nguy hại cho ai cả...

(...) cái đẹp-kể cả động vật hay bất kỳ đồ vật gì-gồm những phần nhất định hợp thành, nó không những cần có một sự sắp xếp (hoàn mỹ) mà còn phải có một kích thước nhất định: cái đẹp là ở trong kích thước nhất định: cái đẹp là ở kích thước và trật tự; do đó, một vật quá bé không thể trở thành đẹp, vì thoắt nhìn đã qua, không kịp thu nhận; một vật quá lớn cũng không thành trở thành đẹp, vì một lúc không thể bao quát vật đó ngay được, tính thống nhất và tính hoàn chỉnh bị mất đi đối với người nhìn nó...

trích Nghệ thuật thơ ca-Aristotle.

Một bản dịch thường, một cuốn sách quá nhiều lỗi. Bất chấp những điều này thì đây là một tài liệu quý*; vô tình lại là dẫn luận đầu tiên về kịch mà tôi có (nghĩa là hôm trước mới đọc mỗi tờ bìa thôi :)
Nhân tiện, ngôn phong của các triết gia cổ đại tự do thật!
------------

(*)-Nhưng để hiểu được thấu đáo thì cần phải có một Bùi Văn Nam Sơn nữa trong lĩnh vực về Hy lạp cổ này. Có quá nhiều sự khác biệt mà nếu không am tường văn hoá Hy Lạp cổ thì khó lòng tránh khỏi suy diễn sai về tư tưởng. Đơn cử, như trong tác phẩm này, thơ ca vào thời Aristotle bao hàm tất cả các thứ như văn, kịch, thơ...etc...Các giá trị đạo đức thời đó cũng có nhiều điểm khác biệt. Haizz, bể học mênh mông, quay đầu lại là bờ.

cafe - báo chí - blog

Bên blog của bác Gauxauxi (tên gì mà kỳ nha, nhân danh thằng cu ở nhà, em xin tuyên bố không phải Gấu nào cũng xấu :) có bài "Sợ viết" đáng chú ý nên tranh thủ viết thêm đoạn ngắn, cóp vài đoạn dài hòng câu khách chút xíu - mình không phải dịch giả nên mình không cần giữ hình ảnh, mình thích là mình tám thôi :P

Bài viết như thường tình của các bác phong độ cao có khả năng trong một đoạn ngắn chất chứa rất nhiều ý tưởng và thuật ngữ. Không phải cái gì cũng hiểu được nhưng mà em mang máng đồ rằng bác đang rất băn khoăn với vấn đề "blogging or not blogging?" của bản thân. Nói luôn cho nó vuông, bác cứ yên lòng, em cá là blogger nào cũng rứa cả thôi, khác chăng là mật độ và âm mưu :) Ví như mình cần mò cua bắt ốc thì mình cứ blog thôi.

Nói vậy nhưng thực ra thì đã hì hục cả buổi để tìm lại 1 đoạn diễn đạt những suy nghĩ về tương quan của cơ chế viết và cơ chế đọc nhưng đành chịu không tìm ra. Đấy, thực tế viết cũng chính là suy nghĩ mà nhiều khi nghĩ ra rồi cũng có nhớ đâu, nên phát minh ra giấy và chữ viết là cực kỳ quan trọng các bác thấy không? Bây giờ em chỉ nhớ đại khái ý tưởng là "thực tế người ta đọc không giống như người ta tưởng-nên viết sai một thì đọc sai hai. Nhưng rốt ráo, nghĩ thoáng ra, tất cả đều là hiện sinh của ta cả nên làm quái gì có sai với đúng mãi đâu". Ghi chú nhỏ là em dùng từ "hiện sinh" cho nó sang chứ cả Hiện tượng học với Cấu trúc luận em đều không thông :)

Cũng nhân tiện tập hợp những ý tưởng rải rác lại thành một tagg về blog. Bài sau là từ lâu lắc bên Y360. Còn ngay đây là 1 ý nhỏ nữa:

Một tôi khác

Thế giới blog là thế giới ý niệm. Nó được chọn lựa và sắp xếp.

Có một sự nhập nhằng ở đây: phần nhiều các ý niệm được khơi lên trong lúc viết chứ không hẳn là sự toan tính từ đầu. Nhưng hiển nhiên blog không phải là tôi như tôi là lúc bạn tiếp xúc ngoài đời thực-nếu đủ lâu để không phải là 1 tình cờ. Diễn đạt một cách gần chính xác thì đó là những phương thức tồn tại khác nhau của một cái Tâm.

Vậy liệu blog có phải là một kiểu đạo đức giả? Không phải vậy trong bản chất. Mục đích thế nào thì nó là thế ấy. Nó là biểu hiện của 1 phương thức giao tiếp. Không hơn không kém. Miễn đừng đồng nhất nó với đời thực thì ổn. Điều này không đồng nghĩa với việc cự tuyệt những giao lưu trong đời thực. Nhưng phải tự giới hạn nó như khi chúng ta giải bài toán hộp đen trong vật lý-trước khi mở cái hộp bí ẩn ấy ra.

Không chờ đợi thì không hối tiếc. Không tưởng tượng thì không thất vọng.

--------------
Cafe - báo chí - blog

1. Cafe.



Một thời, "đi cafe" là thú vui ồn ã của tớ. Lang thang tất cả các quán xá "có nét riêng". Ngày có thể đi đến 5-6 lượt là thường. Đen, không đường. Nhâm nhi cho tới khi biết đến vị ngòn ngọt the the ở đầu lưỡi. Còn nhớ Hà nội về đêm thủa đó hầu như chỉ có 1 quán "Cây bàng đổ" ở gần khách sạn Hà Nội là có thể ngồi đến tận 2-3 giờ sáng. Tiếc là quán đó đồ uống cái gì cũng dở, trừ...bia. Bạn bè có hợp nhau mới hay rủ nhau đi cafe. "Hợp nhau" có nghĩa là có thể ngồi lặng im đốt thuốc hoặc lan man tán nhảm rồi về. Dĩ nhiên mỗi người mỗi kiểu, mỗi quán nhưng tựu trung lại thì đa phần đi cafe là để thấy thời gian trôi đi theo cách nào đó. Các câu chuyện thoảng qua và ít khi là chuyện gì trầm trọng. Bây giờ vẫn vậy, ở HN hầu như giải trí chỉ là cafe, bia hơi, trà đá...là đã gần hết các thú vui rồi. Cái kiểu la cà quán xá của ta hình như cũng hiếm có. Hiếm bởi chỉ có nhịp sống chậm và uể oải mới dung thứ được văn hoá cafe này. Với nhiều người, đi cafe như là một thói nghiện, một kiểu "ngồi đồng". Khi internet chưa phát triển ở Vn thì hầu như quán cafe là chỗ để cho người ta trải nghiệm, gặm nhấm cảm giác "cô đơn giữa chốn đông người"...Một lần cuối, ngồi với bạn trên Hàng Hành, nhìn những người xung quanh ngồi đờ đẫn vô vị với tờ báo trên tay tớ bỗng nhiên thấy chán ghê gớm. Từ đó tớ hầu như bỏ hẳn thói quen đi uống cafe. Cũng 3-4 năm rồi. Bây giờ nhấp một ngụm là mất ngủ ngay. Nhiều lúc thấy cuộc sống trơn tuột, vô vị, muốn được như trước gặp bạn bè để vu vơ đôi chút mà cũng khó. Mỗi người mỗi lúc càng khác. Mình cũng khác. Chỉ có điều, vu vơ trong một ngày nhiều khi vẫn có giá trị của nó.


2. Báo chí.



Có một câu nói nổi tiếng về báo chí là "báo chí là viết ra để cho người ta đọc và quên đi trong một ngày". Có vẻ như nấp sau nhu cầu thông tin thực sự là một thói quen nghiện ngập muốn lấp đầy tâm trí bằng sự bận rộn của người hiện đại. Triệu chứng để chẩn đoán điều này là khi ta đọc rất nhiều nhưng không có gì phản hồi hay đọng lại trong suy nghĩ của ta cả. Mấy trăm người chết ở Iraq cũng không khác gì chuyện một cô ca sỹ nào đó không mặc quần lót ra đường. Khi nào có biểu hiện như thế thì nên biết là chính mình đang có vấn đề. Mội chuyện trở nên tầm phào, nghe đó để đó - đấy là cái bẫy nguy hiểm của báo chí, cho cả người viết và người đọc.


Ngày trước báo chí từng là mong muốn đầu tiên khi suy nghĩ về nghề nghiệp của tớ. Ngày đó suy nghĩ đơn giản: nghề nào có đủ các tiêu chuẩn như tự do, độc lập và phong phú và hay xê dịch là tốt nhất. Sau này đơn giản vì tớ không thể bỏ từ khối A sang khối khác để mạo hiểm được nên đi theo hướng khác. Cùng nguyên tắc nhưng vẫn không hết suy nghĩ và quan sát về nghề báo. Kể mình cũng vô duyên với các bạn báo nhiều. VTV3, HHT, Đẹp. Mọi câu chuyện đều dở dang vì mình không tài nào làm các bạn hiểu được là bản thân chấp nhận trả lời bảng hỏi của các bạn đã là chấp thuận một logic ẩn tàng rồi. Hơn nữa, những bạn báo mà mình biết dần dần gây cho mình một ác cảm ngày càng rõ rệt. Mình biết nghề báo là một nghề rất mệt...Chỉ cho đến khi đọc những bài viết của tác giả Nguyễn Hiến Lê mình mới thấy củng cố thêm chút tin tưởng với nghề báo. Cũng không định thêm chút phê phán làm gì vì mọi người nói quá nhiều rồi. Bản thân việc đọc báo chí ở VN cũng là 1 nghệ thuật mà muốn phân tích phải làm 1 bài dài. Điều mà gần đây mình quan tâm là dù sao báo chí vẫn là công cụ hữu hiệu trong nhiều trường hợp - và còn nhiều người có tâm huyết và tài năng trong báo giới. Nhưng nhiều lúc cũng nản. Những bài báo dù hay, xúc động đến mấy cũng thường khi là bị chìm vào cơn lũ của những rác thông tin ồ ạt sau 1 vài ngày và cũng bởi thói quen đọc cho vui của độc giả.


3. Blog.




Blog có thể được coi là có được cả hai thú vui của cafe và báo chí...Nó vốn là một hình thức "nhật chí" (từ của Trang Hạ), tức là ghi chép cá nhân nhưng dành cho nhiều người đọc. Viết blog trước hết là để cho người khác đọc. Ngay cả khi bạn không có một cái nick nào trong friends list thì thâm tâm bạn vẫn thừa nhận rằng viết là đẩy những suy nghĩ ra khỏi mình - như 1 sự trình hiện. Cập nhật theo ngày (thời sự của cá nhân) và trình bày trước 1 công chúng nhất định (bao gồm cả chính ta như một người khác) - cái đặc tính của thể loại "chí" này làm cho blog giống với báo chí. Nhưng hơn cả như thế, blog còn có sự tương tác mở giữa cá nhân với cộng đồng, kiểu tương tác chính phụ rất rõ nét. Nhưng đồng thời trên bình diện chung thì các blogger lại là đẳng lập với nhau. Blog mang trong mình cái thú vị được thu mình trong một thế giới "theo ý thích" với một đám đông nhất định cùng với cái thú vui gần giống như là kiểu nhàn đàm giữa bè bạn - mà Lâm Ngữ Đường đã đặc biệt ca ngợi trong "Sống đẹp" - những điều này trước đây vốn chỉ thường thấy trong nét văn hoá cafe của chúng ta. Tớ không có ý phân tích tâm lý hiện tượng blog ở đây mà chỉ khu biệt nó lại trong việc so sánh những cảm giác có thể có được khi blogging với thú vui đi cafe và đọc báo mà thôi. Cũng khoan nói rằng hiện tượng này rốt ráo là tốt hay xấu. Hiển nhiên nó bao hàm cả hai và tuỳ thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Điều này cũng giống như cái cơ chế ngầm ẩn phía sau của tất cả quá trình trên: tính hai mặt biện chứng của nhu cầu giao tiếp cộng đồng hay bản năng bầy đàn của con người. Cùng một cơ chế tâm lý nhưng khi ta nói về bản năng bầy đàn là có hàm ý phê phán cũng như ngược lại khi ta nói nhu cầu giao tiếp là hàm ý tán thành. Giao tiếp cộng đồng là khái niệm được rút ra từ bản năng bầy đàn nhưng trong chiều kích của con người. Có điều, trong đời sống thực của mỗi cá nhân, cái ranh giới này thật mong manh nhoè nhoẹt. Cũng may là hình như tâm lý cá nhân nó cũng có cơ chế tự điều chỉnh: khi mọi việc đã đi quá đà thì tự nhiên sẽ có xu hướng dừng lại. Sân khấu kịch cần đổi vở khi nó đã trở lên nhàm chán với công chúng (trước hết từ mình)! Ở giữa 2 vở là một khoảng lặng. Màn hạ.




Ý tưởng về blog của tớ là: về căn bản, bởi vì chúng ta là những con người bình thường nên chúng ta cần những thú vui thường nhật. Chúng ta đi cafe với bạn bè, đọc báo, xem thời sự và bàn tán. Ý kiến của chúng ta nhiều khi vô thưởng vô phạt nhưng nó không ảnh hưởng gì vì nó là câu chuyện giữa bè bạn với sự thông hiểu lẫn nhau. NHƯNG. Nhưng chúng ta còn muốn trở lên "giống như một CON NGƯỜI" nên chúng ta cần thêm vào những cố gắng để ngày càng làm rõ thêm cái ranh giới nhoè nhoẹt giữa bầy đàn và cộng đồng kia. Đây cũng là câu chuyện dài bất tận nhưng chúng ta có thể khởi đầu bằng những bước ngắn, những việc cụ thể. Tập cho mình thói quen quan tâm thực sự đến các vấn đề xã hội, có chính kiến để hướng tới hành động đúng đắn. Một bài viết về các vấn đề xã hội có ích cho cộng đồng dù hay đến mấy cũng sẽ chìm lãng đi sau 1 vài ngày. Nếu mỗi blog thêm vào thói quen điểm báo, giới thiệu những bài viết tốt trên những entry của mình thì hiệu quả sẽ lan rộng hơn rất nhiều. Nó tích luỹ trong ta cái cơ sở nền tảng làm người mà nền GD còn chưa giúp gì nhiều nhặn cho chúng ta. Tự giáo dục mình là việc làm chông chênh khó khăn bội phần. Phải cố thôi :-)