HAI ƯU TIÊN CẦN ĐẶT LẠI CHO KHU VỰC PHÍA ĐÔNG HỒ GƯƠM

• Phía Đông Hồ Gươm là khu vực có cơ hội can thiệp và tái cấu trúc lớn nhất của đồ án. Tại đây tập trung ga ngầm C9, khu UBND Thành phố, vườn hoa và tượng Lý Thái Tổ, Bưu điện, Tháp Hòa Phong và dấu tích chùa Báo Ân, cùng khả năng kết nối tiếp về phía Tràng Tiền – Nhà hát Lớn. Phương án hiện nay đã nhận diện nhiều cơ hội và đưa ra khá nhiều đề xuất, nhưng các đề xuất vẫn có xu hướng tồn tại như một chuỗi ý tưởng riêng lẻ. Vấn đề quan trọng không phải bổ sung thêm ý tưởng mà là xác định một trật tự đủ mạnh để tổ chức chúng.
• Ưu tiên thứ nhất phải là ga C9 và cấu trúc dòng người mới do metro tạo ra. Ga không nên được xem như một hạng mục giao thông ngầm được đặt vào tổng mặt bằng đã thiết kế, mà là một trong những động lực có khả năng làm thay đổi căn bản cách tiếp cận và sử dụng Hồ Gươm. Công suất ga, vị trí các cửa lên xuống, hướng phân phối hành khách và quan hệ với hồ, Phố cổ, khu hành chính, Tràng Tiền và Nhà hát Lớn phải trở thành dữ liệu đầu vào của quy hoạch.
• Không chỉ giải quyết dòng người mà cần biến hành trình từ ga tới thành phố thành một trải nghiệm đô thị có chất lượng. Một lượng người lớn từ nhiều khu vực của Hà Nội sẽ được đưa trực tiếp tới trung tâm lịch sử. Họ xuất hiện trên mặt đất ở đâu, nhìn thấy gì đầu tiên, đi tiếp theo hướng nào và gặp những không gian nào trên đường đi đều có ý nghĩa. Thay vì để C9 trở thành một điểm phát tán hành khách, có thể tổ chức từ ga một mạng đi bộ phân phối dòng người về nhiều hướng, vừa giảm áp lực cục bộ vừa kéo dài trải nghiệm và lan tỏa giá trị tiếp cận của metro sang các không gian xung quanh.
• Từ C9 cần tính lại toàn bộ quan hệ giữa giao thông và không gian công cộng phía Đông hồ. Nếu metro cho phép giảm đáng kể nhu cầu tiếp cận bằng phương tiện cá nhân, đây chính là cơ hội để trả thêm mặt đất cho người đi bộ và tổ chức lại những tuyến hiện đang chịu áp lực giao thông. Khi đó quảng trường, vườn hoa và các tuyến phố không thể được thiết kế trước rồi mới tìm cách đưa dòng người từ ga vào. Trình tự hợp lý phải đi từ khả năng tiếp cận mới, dự báo dòng người và mạng đi bộ đến tổ chức hoạt động, sau đó mới xác định hình thái của các không gian công cộng.
• Ưu tiên thứ hai là củng cố thứ bậc của không gian tượng Lý Thái Tổ. Vườn hoa Lý Thái Tổ ngày nay nằm trong khu vực từng tham gia vào cấu trúc trung tâm hành chính phía Đông Hồ Gươm hình thành từ thời Pháp thuộc, với Tòa Đốc lý, vườn hoa Paul Bert và các công trình hành chính – công cộng xung quanh. Hình thái, hướng trục và quan hệ chính – phụ chính xác giữa các công trình qua từng thời kỳ vẫn cần tiếp tục khảo cứu, nhưng điều quan trọng đối với quy hoạch là nhận ra đây vốn là một không gian có thứ bậc trong cấu trúc trung tâm thành phố, không phải một khoảng xanh độc lập nằm giữa những công trình riêng rẽ.
• Tượng Lý Thái Tổ đã bổ sung cho cấu trúc ấy một lớp ý nghĩa mới và đủ mạnh để trở thành điểm tựa của quy hoạch hiện nay. Tượng gắn trực tiếp với lịch sử lập đô Thăng Long và đã được xác lập trong nhận thức về trung tâm Hà Nội. Vì vậy, trước khi tạo thêm những đại trục hay biểu tượng mới, cần xem xét khả năng nâng cao vị thế của chính không gian tượng Lý Thái Tổ thông qua tổ chức khoảng trống, hướng nhìn, cây xanh, các tuyến tiếp cận và quan hệ với Hồ Gươm – khu hành chính – Tràng Tiền.
• Đọc lại cấu trúc lịch sử không đồng nghĩa với phục dựng một bố cục thời thuộc địa. Quy hoạch không cần phụ thuộc vào việc cuối cùng có chứng minh được một trục kiến trúc cụ thể của Tòa Đốc lý hay một quan hệ đối xứng chính xác quanh vườn hoa hay không. Những khảo cứu ấy cần tiếp tục và có thể cung cấp thêm căn cứ thiết kế. Nhưng luận điểm quy hoạch căn bản vẫn đứng vững: khu vực này đã tích lũy nhiều lớp trật tự đô thị qua thời gian và hiện có một biểu tượng mạnh được xã hội tiếp nhận. Cần đọc và củng cố những quan hệ đang có trước khi áp đặt thêm một cấu trúc biểu tượng mới.
• Hai ưu tiên này có thể gặp nhau chính tại khu vực vườn hoa Lý Thái Tổ. Một phía là dòng người mới từ C9, đại diện cho thay đổi lớn trong cách Hà Nội tương lai tiếp cận Hồ Gươm; phía kia là tượng Lý Thái Tổ và khu hành chính, mang những lớp lịch sử và biểu tượng đã tích lũy. Bài toán thiết kế là tổ chức để dòng người mới đi qua và tiếp cận khu vực thuận lợi nhưng không biến vườn hoa thành hành lang trung chuyển, đồng thời làm cho người đi bộ có thể nhận biết rõ hơn thứ bậc và ý nghĩa của nơi mình đang đi qua.
• Từ đó có thể hình thành hai cấu trúc nền chồng lên nhau để tổ chức toàn bộ phía Đông hồ. Cấu trúc thứ nhất là cấu trúc chuyển động, bắt đầu từ C9 và phân phối qua mạng đi bộ tới Hồ Gươm, Phố cổ, khu hành chính, Tràng Tiền và Nhà hát Lớn. Cấu trúc thứ hai là cấu trúc giá trị, lấy không gian Hồ Gươm – tượng Lý Thái Tổ – khu hành chính làm một trong những quan hệ chủ đạo, trong đó Bưu điện, Tháp Hòa Phong, dấu tích chùa Báo Ân và các lớp lịch sử khác được đặt vào những vị trí và thứ bậc phù hợp.
• Khi hai cấu trúc nền này được xác lập, các ý tưởng hiện đang rời rạc mới có cơ sở để tìm vị trí của mình. Quảng trường mới cần phục vụ loại đời sống nào, dấu tích chùa Báo Ân nên được gợi nhắc ở mức độ nào, các hoạt động văn hóa và thương mại nên phân bố ra sao, khoảng trống nào cần giữ, công trình nào thực sự cần bổ sung đều nên được trả lời sau khi đã xác định cấu trúc chuyển động và cấu trúc giá trị của toàn khu vực.
• Theo cách nhìn này, vấn đề phía Đông Hồ Gươm không phải thiếu ý tưởng mà đang thiếu thứ bậc giữa các ý tưởng. Đồ án hiện dành nhiều sự chú ý cho những công trình, quảng trường và biểu tượng có thể bổ sung, trong khi hai yếu tố có khả năng tổ chức toàn khu vực lại đã hiện hữu: một lực mới rất mạnh là dòng người từ C9 và một điểm tựa lịch sử – biểu tượng đã được xác lập là không gian tượng Lý Thái Tổ. Đặt hai yếu tố ấy lên trước có thể làm thay đổi cách tiếp cận toàn bộ phương án.
• Từ đó, yêu cầu quan trọng nhất đối với khu vực phía Đông không phải tìm thêm một hình ảnh mới cho Hồ Gươm mà là hình thành một trật tự đô thị mới từ những lực và giá trị đã có. Hình thức quảng trường, kiến trúc và cảnh quan nên là kết quả của trật tự ấy. Đây cũng là cách để một khu vực có khả năng thay đổi rất lớn vẫn tiếp nhận được hạ tầng của thành phố tương lai mà không làm mất thứ bậc của những lớp lịch sử đã tích lũy.