Văn hóa họ tộc sẽ đi về đâu?

 1.

Có lẽ không nên bắt đầu bằng câu chuyện “bảo tồn truyền thống”

Khi nghĩ về tương lai văn hóa họ tộc, rất dễ đặt vấn đề theo một đường thẳng: ngày xưa có một truyền thống tương đối hoàn chỉnh, hiện đại hóa làm nó suy yếu, vì vậy phải tìm cách bảo tồn những gì đang mất. Nhưng nhìn kỹ hơn, cách đặt vấn đề ấy có lẽ đã sai từ đầu. Văn hóa họ tộc không phải một cấu trúc bất biến được truyền nguyên vẹn từ quá khứ. Bản thân nó đã luôn là kết quả của sự điều chỉnh giữa tín điều, thiết chế và đời sống thực tế.

2.

Văn hóa họ tộc Việt Nam vốn đã chứa một thế lưỡng phân

Một phía là hệ thống lễ nhạc, tông pháp và đạo lý Nho giáo được phóng chiếu từ mô hình Trung Hoa, cung cấp những quan niệm chuẩn tắc về phụ hệ, trưởng ấu, hiếu, tế tự và danh phận. Phía kia là thực tại làng quê Việt Nam với cấu trúc sở hữu, kinh tế nông hộ, quan hệ giữa các họ trong làng, vai trò của phụ nữ, tín ngưỡng dân gian và Phật giáo rất khác với cơ sở xã hội đã sản sinh ra hệ thống ấy ở Trung Hoa. Vì vậy, điều đáng khảo sát không hẳn là tông tộc Việt Nam có tuân thủ đúng một mô hình nào hay không, mà là mô hình ấy đã được tiếp nhận, giản lược, cải biến và sống trong thực tế như thế nào.

3.

Biến thể vì thế có thể chính là một đặc tính của truyền thống

Nếu nhìn như vậy, lịch sử văn hóa họ tộc Việt Nam không phải lịch sử của một mô hình ổn định rồi bỗng nhiên bị hiện đại hóa phá vỡ. Nó vốn đã là quá trình thương lượng liên tục giữa tín điều, thiết chế và điều kiện sống. Những gì thường bị gọi là “biến thể”, “dân gian hóa”, thậm chí “không đúng lễ”, nhiều khi lại chính là phương thức để truyền thống tồn tại. Hiện đại hóa không tạo ra lần biến đổi đầu tiên; nó chỉ đưa quá trình biến đổi vốn có ấy vào một hoàn cảnh mới triệt để hơn.

4.

Điều đặc biệt hiện nay là những nền móng cũ đang cùng lúc thay đổi

Cơ sở kinh tế nông nghiệp, đất đai và sự phụ thuộc lẫn nhau trong gia đình đã thay đổi. Cấu trúc cư trú cũng thay đổi khi anh em có thể sống ở những thành phố, quốc gia khác nhau. Nhà nước, thị trường, bảo hiểm, lương hưu, bệnh viện và các dịch vụ xã hội khiến cá nhân ngày càng có khả năng tự chủ mà không phải dựa hoàn toàn vào mạng lưới thân tộc. Đồng thời, tín điều về cõi khác cũng không còn được chia sẻ một cách đương nhiên. Một người vẫn có thể thắp hương cho ông bà nhưng không còn tin rằng người đã khuất thực sự nhận lễ vật. Nghi lễ vẫn tồn tại, trong khi nội dung tinh thần bên trong nó đã âm thầm thay đổi.

5.

Ngay cả anh em ruột cũng không chắc còn sống trong cùng một thế giới

Đây có lẽ là một thay đổi sâu hơn việc họ hàng ngày càng xa nhau. Anh chị em ruột ngày nay có thể rất khác về học vấn, kinh tế, nghề nghiệp, nơi cư trú, tín ngưỡng, thẩm mỹ và hệ giá trị. Huyết thống vẫn còn nguyên nhưng thế giới sống đã phân kỳ. Xã hội truyền thống không nhất thiết khiến anh em thương yêu nhau hơn, nhưng nó tạo ra rất nhiều điều kiện khách quan buộc họ phải liên hệ với nhau. Khi ruộng đất, nghề nghiệp, nơi cư trú, tín điều và nghĩa vụ kinh tế không còn chung, một câu hỏi mới xuất hiện: ngoài tình cảm tự nguyện, huyết thống còn mang ý nghĩa gì?

6.

Nghĩa vụ với cha mẹ già là một phép thử rõ ràng

Chữ hiếu trước đây vừa là đạo lý, danh dự cộng đồng, tín điều, vừa gắn với một cơ chế an sinh thực tế: cha mẹ nuôi con và khi về già phụ thuộc vào con. Nhưng một xã hội trong đó người già có lương hưu, bảo hiểm, tài sản và khả năng mua các dịch vụ chăm sóc sẽ làm suy giảm phần cưỡng chế kinh tế của quan hệ ấy. Điều này chưa chắc khiến tình thân yếu đi. Ngược lại, nó đặt tình thân trước một thử thách mới: khi sự cần thiết giảm xuống, quan hệ ấy phải tự chứng minh ý nghĩa của mình. Có lẽ văn hóa họ tộc nói chung cũng đang đứng trước tình thế tương tự.

7.

Vì vậy, câu hỏi không phải là thiết kế một “mô hình họ tộc mới”

Gia phả số, ngày hội dòng họ, nhà thờ họ hay những hình thức kết nối mới đều có thể hữu ích, nhưng chúng vẫn chỉ là phương tiện. Nếu cơ sở tinh thần của quan hệ đã thay đổi thì việc hiện đại hóa hình thức không giải quyết được vấn đề. Điều cần khảo cứu sâu hơn là: trong một xã hội mà con người ngày càng ít phụ thuộc kinh tế vào thân tộc, không nhất thiết cùng quê, cùng tín điều, cùng thế giới văn hóa, liệu còn có thể hình thành một quan niệm nào về quan hệ liên thế hệ khiến gia đình và họ tộc tiếp tục có ý nghĩa mà không phải phục hồi những quyền lực cưỡng chế của truyền thống?

8.

Cuối cùng, vấn đề trở về với từng cá nhân

Nếu không còn có thể trả lời bằng gia pháp, dư luận làng xã, nhu cầu kinh tế hay một tín điều chung về tổ tiên, mỗi người sẽ phải tự hỏi: tại sao tôi cần nhớ một người đã mất? Tại sao tôi quan tâm đến một người chỉ vì chúng tôi cùng tổ tiên? Tại sao tôi muốn trở về một vùng đất mình không còn sống? Tại sao tôi muốn con mình biết tên ông bà, ông bà cố của nó? Và tôi có trách nhiệm gì với cha mẹ, anh em, con cháu khi những trách nhiệm ấy ngày càng ít được bảo đảm bằng những ràng buộc bên ngoài?

Có lẽ đây mới là vấn đề. Không phải làm thế nào để bảo tồn văn hóa họ tộc như một di sản đã định hình, mà là sau khi những cơ sở kinh tế, xã hội và tín điều từng khiến nó trở thành đương nhiên đang lần lượt thay đổi, con người hiện đại còn có thể tìm thấy một ý nghĩa không cưỡng chế nào cho huyết thống, ký ức tổ tiên và trách nhiệm liên thế hệ hay không.

Nghiên cứu quá khứ vì thế không nhằm tìm một khuôn mẫu để phục dựng. Người xưa cũng từng phải tạo ra những hình thức thích hợp để biến huyết thống thành đạo lý, ký ức và cộng đồng trong hoàn cảnh của họ. Thế hệ hiện tại có lẽ cũng đang đứng trước một công việc tương tự, chỉ khác rằng thế giới của chúng ta đã khác rất xa. Mô hình suy tư nào có thể mở ra cho tương lai ấy mới chính là điều đáng tìm hiểu