Tôi vẫn thường làm nhiều việc theo truyền thống gia đình và họ tộc, nhưng càng ngày càng nhận ra động lực của mình không hẳn đến từ nghĩa vụ. Tôi muốn những tín niệm và hệ giá trị mà cha mẹ coi trọng được nâng đỡ và điều giải để cuộc đời họ có ý nghĩa. Tôi không nhất thiết phải tin mọi điều cha mẹ tin, nhưng vì thế giới ấy có ý nghĩa đối với họ, mà cuộc đời họ có ý nghĩa đối với tôi, nên tôi có thể nghiêm túc sống cùng nó.
Điều này khác với phục tùng truyền thống. Khi đã tự mình lựa chọn tham dự, tôi lại muốn điều giải bản thân sao cho nhất quán với nghi thức và tập tục đã chọn. Nếu đã làm một nghi lễ thì không đứng ngoài nó như một người hiện đại đang diễn lại cổ tục; tôi muốn sống qua kinh nghiệm ấy một cách toàn tâm. Tự do lúc này không còn đơn giản là thoát khỏi mọi ràng buộc, mà là khả năng tự mình nhận lấy một ràng buộc và sống nhất quán với điều đã nhận.
Nhưng tôi cũng biết cách sống ấy không thể mặc nhiên coi là mô hình cho xã hội. Nó đòi hỏi một mức độ cá nhân hóa và phản tư không phổ biến. Với phần đông chúng ta, truyền thống có thể mất đi theo những cách bình thường hơn nhiều: ở xa thì ít về, không tiện thì giản lược, cha mẹ còn thì vẫn làm, cha mẹ mất rồi thì bớt dần, đến đời con không biết nữa thì thôi. Cấu trúc đời sống thay đổi trước khi con người kịp xây dựng một quan niệm mới để thay thế.
Vấn đề còn trở nên khác hẳn khi nhìn về phía con cái. Tôi có thể tự nguyện nhận lấy một phần thế giới của cha mẹ, nhưng không vì thế mà cho rằng con mình phải nhận lấy thế giới của tôi. Trang Tử đem lại một sự an ủi: đạo vốn chẳng phải thứ có thể truyền riêng. Phật giáo lại nhắc rằng ý nghĩa của đời sống phải được thực hiện trong hiện tại. Tôi không muốn phóng chiếu ý nghĩa đời mình vào bất kỳ kỳ vọng nào ở con cái. Chúng có đời sống của chúng; chúng ta rồi cũng chỉ ngang qua đời này như một vệt gió thoảng ngang trời.
Bởi vậy, sự truyền thừa nếu còn có ý nghĩa có lẽ phải chuyển từ logic của món nợ sang logic của trao tặng. Tôi có thể kể cho con về ông bà, đưa chúng về quê, để chúng chứng kiến một ngày giỗ, cho chúng biết lịch sử gia đình mình. Nhưng nhận lấy bao nhiêu, biến đổi thế nào hay đặt xuống hoàn toàn phải thuộc về đời chúng. Với quá khứ, ta có thể nhận lấy mà không bị trói; trong hiện tại, thực hành toàn tâm; với tương lai, trao lại mà không đòi hỏi.
Điều này cũng khiến tôi nhìn khác về khoảng cách thế hệ. Khoảng cách ấy có lẽ là một hiện tượng phổ quát: người hai mươi tuổi và người sáu mươi tuổi luôn đứng ở những vị trí khác nhau trong vòng đời. Nhưng khoảng cách thế hệ không đồng nghĩa với đứt nối văn hóa. Đứt nối chỉ thực sự xảy ra khi những người thuộc hai thế hệ mất khả năng hiểu thế giới ý nghĩa của nhau.
Một người con có thể không còn tin như cha mẹ nhưng vẫn hiểu tại sao việc thờ cúng tổ tiên có ý nghĩa với họ. Một người cha có thể không sống theo lựa chọn của con nhưng vẫn hiểu được hoàn cảnh lịch sử và thế giới tinh thần đã tạo nên lựa chọn ấy. Khi ấy khác biệt vẫn còn mà liên tục văn hóa chưa mất. Điều cần thiết không phải là đồng thuận, mà là khả năng thông hiểu.
Có lẽ đây chính là nơi giáo dục khai phóng trở nên quan trọng đối với tương lai của truyền thống. Xã hội cũ tạo ra tính liên tục giữa các thế hệ phần lớn nhờ sự tương đồng của thế giới sống: cùng quê, cùng nghề, cùng tín ngưỡng, cùng những quan hệ kinh tế và cộng đồng. Xã hội hiện đại không thể tái tạo điều kiện ấy. Các thế hệ ngày càng được xã hội hóa trong những thế giới khác nhau. Vì thế, tính liên tục nếu còn có thể duy trì phải dựa trên một năng lực khác: khả năng hiểu được một thế giới mà mình không còn thuộc về.
Giá trị sâu của giáo dục khai phóng có lẽ nằm ở đó. Lịch sử, văn chương, triết học, nhân học hay tôn giáo học không chỉ cung cấp kiến thức. Chúng giúp con người tạm ngừng lấy chính thế giới của mình làm tiêu chuẩn duy nhất để phán xét những thế giới khác. Một người có thể nói: tôi không tin như bà tôi, nhưng tôi hiểu thế giới trong đó niềm tin ấy có nghĩa. Hiểu không đồng nghĩa với tin; tôn trọng không đồng nghĩa với phục tùng.
Nếu vậy, trưởng thành cá nhân hóa cũng phải được phân biệt với một thứ cá nhân chủ nghĩa đơn giản. Thoát khỏi những nghĩa vụ được định sẵn chưa chắc khiến con người có khả năng tự kiến tạo những nghĩa vụ đáng sống. Một cá nhân trưởng thành hơn có thể ý thức rằng mình tự do nhưng cái tôi tự do ấy cũng có lịch sử. Tôi không bị quá khứ quyết định, nhưng biết mình đã được quá khứ tạo thành; vì thế tôi có thể đối thoại với nó, nhận lấy một phần, biến đổi một phần và buông bỏ một phần.
Ở đây xuất hiện một nghịch lý đáng chú ý: hiện đại hóa và giáo dục có thể đồng thời làm suy yếu truyền thống và tạo ra khả năng tái tiếp nhận truyền thống ở một trình độ khác. Người ta trước hết thoát khỏi truyền thống để trở thành cá nhân; nhưng một cá nhân đủ trưởng thành lại có thể quay về nhìn truyền thống mà không còn phải phục tùng hay chống lại nó.
Bởi vậy, vấn đề giáo dục trong một xã hội đang hiện đại hóa có lẽ không nên đặt thành “giáo dục truyền thống” theo nghĩa truyền cho thế hệ sau một tập hợp câu trả lời có sẵn. Điều quan trọng hơn có thể là giáo dục năng lực đối thoại với truyền thống: biết nghe câu chuyện của cha mẹ, hiểu một tập tục trước khi phán xét nó, phân biệt thông hiểu với tin theo, biết bất đồng mà không phủ định toàn bộ thế giới của người khác, và cuối cùng đủ tự do để chịu trách nhiệm về những gì mình lựa chọn nhận lấy hay từ bỏ.
Khi ấy mô hình truyền thừa cũng thay đổi. Nó không còn đơn giản là truyền thống – quyền uy – tuân thủ – truyền lại, mà có thể trở thành tiếp xúc – thông hiểu – phản tư – lựa chọn – điều giải – thực hành – trao lại. Thế hệ tiếp theo lại có quyền bắt đầu quá trình ấy từ đầu.
Như vậy, liên tục văn hóa không nhất thiết có nghĩa là các thế hệ phải giống nhau. Một truyền thống có thể còn sống chính vì mỗi thế hệ có khả năng diễn giải lại nó.
Tôi không cần truyền cho con cái câu trả lời của mình. Có lẽ điều đáng trao cho chúng hơn cả chỉ là khả năng một ngày nào đó, khi đứng trước những gì cha ông đã để lại, chúng đủ tự do để lựa chọn và cũng đủ hiểu biết để biết mình đang lựa chọn điều gì.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét