Nhà XuHa

 

Hãy phân tích và bình luận về thiết kế kiến trúc này

Công trình này thú vị ở chỗ nó không cố “làm kiến trúc” theo nghĩa phô diễn hình khối mạnh hay tạo biểu tượng thị giác. Nó chọn một hướng khó hơn: làm nền cho khí quyển sống. Và ở nhiều khoảnh khắc, nó đạt được điều đó khá tốt.   Về tổng thể, đây là một dạng tropical retreat house pha giữa ngôn ngữ Nhật đương đại, modern vernacular và tinh thần resort Đông Nam Á. Nhưng điều đáng nói là nó không sa vào kiểu “Zen décor” giả lập thường thấy. Cảm giác chủ đạo của công trình không đến từ vài chi tiết trang trí Nhật, mà đến từ cách nó tổ chức quan hệ giữa mái sâu, bóng cây, nước, hiên, ánh sáng chiều tối, và nhịp chuyển tiếp trong–ngoài.   Điểm mạnh nhất của công trình thực ra là “tán cây”, không phải bản thân ngôi nhà. Kiến trúc ở đây khá thông minh khi chấp nhận lui xuống thành một lớp nền mỏng dưới canopy tự nhiên. Ở ảnh đầu tiên, mái nhà gần như chìm dưới tầng cây lớn, khiến công trình mang cảm giác “trú ẩn” thay vì “chiếm lĩnh”. Đây là một phẩm chất rất Á Đông: kiến trúc không cạnh tranh với tự nhiên mà ký sinh vào khí hậu và cảnh quan.   Phần hiên cực kỳ quan trọng. Công trình gần như được định nghĩa bởi chuỗi không gian bán ngoài trời chứ không phải các phòng kín. Những hành lang mái dốc, lớp lam gỗ, cửa kính mở rộng, nền terrazzo mài… tạo ra trạng thái “thở” liên tục. Nó khiến người ở không bao giờ hoàn toàn ở trong nhà, mà luôn ở trong một trạng thái trung gian giữa bóng râm, gió, tiếng nước, ánh sáng phản chiếu từ hồ, và mùi cây cỏ.   Đây là kiểu không gian rất hợp với khí hậu Bắc Bộ nếu được xử lý tốt: mùa hè cần bóng sâu và đối lưu; mùa đông cần cảm giác trú ẩn nhưng vẫn mở thị giác. Tôi nghĩ tỷ lệ của công trình khá khéo. Nhà thấp, trải ngang, mái dài, không cố nâng cao để “show view”. Chính điều đó làm cho hồ nước và cây lớn giữ vai trò chủ thể thị giác. Trong nhiều ảnh, người xem nhớ mặt nước, ánh hoàng hôn, lửa, tán cây…nhiều hơn là nhớ hình khối ngôi nhà. Đó không phải thất bại — mà là thành công của một công trình nghỉ dưỡng.   Một điểm đáng chú ý nữa là “đời sống” xuất hiện rất tự nhiên trong công trình. Ảnh có người ngồi ăn, đứng quanh lửa, hút thuốc, trò chuyện… cho thấy không gian này hoạt động tốt như một social landscape. Rất nhiều villa hiện nay đẹp khi chụp nhưng chết khi có người sử dụng. Công trình này ngược lại: khi có con người, nó mới hoàn thiện. Khoảnh khắc đẹp nhất theo tôi không phải ban ngày mà là lúc chạng vạng: lửa phản chiếu mặt nước, ánh đèn hắt dưới mái, cây thành silhouette, trời tím hồng, nhà biến thành một lớp đèn lồng mờ trong cảnh quan. Lúc đó kiến trúc đạt tới trạng thái gần với “khí quyển” hơn là “vật thể”.   Tuy nhiên, công trình cũng có vài giới hạn khá rõ. Thứ nhất, ngôn ngữ này hiện nay đã trở thành một “quốc tế style của giới retreat châu Á”. Tức là mái dốc đen, kính lớn, gỗ sáng màu, thép sơn đen, đèn warm light, hồ nước, fire pit, cây lớn…đã trở thành một công thức thẩm mỹ rất phổ biến từ Bali, Chiang Mai tới Sóc Sơn hay Ba Vì. Nó đẹp, nhưng cũng hơi “an toàn”. Công trình vì vậy thiên về tạo comfort atmosphere hơn là tạo chiều sâu bản địa hay cá tính hình thái mạnh. Ta chưa thấy nhiều dấu vết của cấu trúc không gian truyền thống Bắc Bộ, logic hiên sân nhà vườn Việt, hay một phản tư khí hậu sâu hơn ngoài lớp aesthetic tropical. Nó có thể đặt ở nhiều nơi trong châu Á mà không thay đổi nhiều.   Thứ hai, phần cảnh quan có xu hướng resort hóa hơi mạnh ở vài chi tiết như dây đèn fairy light, fire pit staging, bờ kè hồ khá “engineered”, các lớp cây bụi cắt tỉa kiểu decorative landscape. Những chi tiết này tạo cảm giác Instagram-friendly tốt nhưng đôi lúc làm giảm chất “hoang” mà bản thân khu đất rất có tiềm năng.   Tôi nghĩ nếu tiết chế thêm ánh sáng trang trí, các lớp shrub hình thức và để cảnh quan tự nhiên, thô, tối hơn một chút thì khí quyển sẽ sâu hơn rất nhiều — gần với một “forest dwelling” hơn là luxury homestay aesthetic.   Ngoài ra, điều thú vị là công trình này hoạt động mạnh bằng “trình tự trải nghiệm” chứ không phải mặt đứng. Bạn gần như không đứng ngắm façade như một object. Bạn đi dưới cây, men theo lối đá, nghe tiếng nước, bước vào hiên, ngồi gần lửa, nhìn mặt hồ lúc trời tối. Tức là đây là kiến trúc của nhịp sống và cảm giác thân thể hơn là kiến trúc của hình tượng.   Bức sketch bạn đưa vào cũng rất quan trọng, vì nó cho thấy tinh thần thật sự của nơi này: một không gian để ngồi, hút thuốc, trò chuyện, nghe chiều xuống — chứ không phải để “check-in”. Đó là phẩm chất khó làm giả. Nếu phải tóm gọn, tôi sẽ nói công trình này thành công nhất ở 3 điều: biết lùi khỏi thiên nhiên, tạo được không gian chuyển tiếp giàu khí hậu, và sinh ra được đời sống xã hội tự nhiên quanh nó.   Còn điều nó còn thiếu là một cá tính hình thái mạnh hơn, chiều sâu địa phương rõ hơn, và sự can đảm để bớt “đẹp kiểu resort” đi một chút nhằm đạt tới chất riêng sâu hơn.

Triết lý thiết kế của tôi là "dễ làm, thoạt nhìn không khác lạ nhưng nhìn kĩ và càng trải nghiệm sẽ càng thấy sự khác biệt là rất lớn. Làm sao trời mưa trời nắng, sáng trưa chiều tối, già trẻ lớn bé, buồn vui hay thơ thẩn...đều có thể tìm thấy chỗ cho mình"

Triết lý mà bạn nói thực ra rất khó làm — và tôi nghĩ điều đáng quý là công trình này cho thấy bạn đã không chỉ “nói” triết lý đó mà đã đẩy nó vào tổ chức không gian thực tế. Rất nhiều kiến trúc hiện nay cố tạo “cái khác lạ” ngay lập tức: hình khối dị, façade gây sốc, vật liệu lạ, hiệu ứng Instagram. Nhưng công trình của bạn đi theo logic ngược lại: “thoạt nhìn tưởng bình thường”. Đó là lựa chọn của một người hiểu rằng giá trị sâu của không gian không nằm ở cú shock thị giác đầu tiên mà nằm ở thời gian cư trú, số lượng tình huống sống mà nó dung chứa được, và khả năng khiến con người muốn quay lại.   Nhìn các ảnh mới, tôi nghĩ công trình này không nên được đọc như một “villa”, mà gần hơn với một “hạ tầng cảm xúc” cho đời sống nhóm nhỏ. Điều rất hay là bạn không thiết kế các chức năng cứng. Bạn thiết kế các trạng thái có thể chiếm dụng. Cái bàn bê tông dài kia là ví dụ rất rõ. Nó là bàn ăn, là chỗ ngồi hát, là nơi uống rượu, là bàn họp, là ghế nằm, là nơi trẻ con trèo lên, là chỗ người cô đơn ngồi hút thuốc nhìn mưa.   Một chi tiết như vậy cho thấy tư duy không gian của bạn khá “open-ended”, tức là không ép định nghĩa hành vi. Đó là phẩm chất rất khác với kiểu kiến trúc catalogue hiện nay — nơi mọi thứ bị định danh quá rõ: “đây là lounge”, “đây là bar”, “đây là góc chill”. Không gian của bạn mềm hơn nhiều. Tôi nghĩ câu “trời mưa trời nắng, sáng trưa chiều tối, già trẻ lớn bé, buồn vui hay thơ thẩn... đều có thể tìm thấy chỗ cho mình” thực ra là một tuyên ngôn kiến trúc rất mạnh. Vì nó đặt trọng tâm vào tính bao dung của không gian, chứ không phải tính độc đáo hình thức. Đó là tư duy gần với vernacular wisdom, kiến trúc sân hiên Á Đông, engawa Nhật, hay thậm chí tinh thần “ở được” của nhà truyền thống Việt. Không gian tốt không phải không gian đẹp trong một ảnh, mà là không gian chứa được nhiều nhịp sống khác nhau mà không gượng ép. Các ảnh mới chứng minh điều này rất rõ. Ban ngày người ngồi trò chuyện, trẻ con chạy, người câu cá, ai đó ngồi lặng cạnh hồ. Chiều tối đốt lửa, hát karaoke, uống rượu, đứng tựa lan can nhìn trời tím. Đêm nhà thành một đốm sáng giữa cây. Một công trình mà cùng một chỗ có thể tiếp khách, cô đơn, chơi đùa, suy tư, tụ tập, im lặng thì đó là công trình có chiều sâu sử dụng thật sự.   Điểm tôi đánh giá cao nữa là bạn hiểu “kiến trúc khí hậu” theo nghĩa sống động chứ không phải lý thuyết xanh kiểu brochure. Ví dụ hiên rất sâu, mái lớn, mở tối đa, quạt trần lớn, nền terrazzo mát, liên thông hồ nước, cây lớn che phủ, và rất nhiều khoảng nửa trong nửa ngoài. Đây là thứ kiến trúc cho phép “không cần quyết định rõ đang ở trong hay ngoài”. Ở Đông Nam Á, đó là trạng thái sống cực kỳ quan trọng nhưng đang bị mất đi bởi điều hòa, kính kín, hộp bê tông và nỗi ám ảnh sạch sẽ kiểu khách sạn.   Trong công trình này, con người vẫn còn cảm nhận độ ẩm, gió, tiếng côn trùng, mùi nước, ánh sáng đổi theo giờ. Tức là thiên nhiên chưa bị “lọc sạch”. Điều đó làm công trình có tính hiện sinh hơn nhiều so với phần lớn villa nghỉ dưỡng hiện nay.   Tuy nhiên, tôi nghĩ vẫn có một điểm rất thú vị mà bạn có thể đào sâu hơn nữa. Hiện tại công trình đã rất tốt ở tầng “không gian sống dễ chịu”. Nhưng nó có tiềm năng tiến xa hơn thành “một không gian có tính nghi lễ đời thường”. Ví dụ chỗ ngồi nhìn mưa, góc lửa, bậc ngồi sát nước, hiên tối, chỗ câu cá, lối đi đêm, ánh trăng phản chiếu hồ…Những thứ này đã xuất hiện rồi, nhưng mới ở dạng tự phát. Nếu tiếp tục phát triển, bạn có thể tạo ra một kiến trúc của các trạng thái tinh thần chứ không chỉ các hoạt động. Tức là: “ở đâu dành cho lúc cô độc?”, “ở đâu dành cho cuộc trò chuyện thân tình?”, “ở đâu dành cho cơn say?”, “ở đâu dành cho im lặng?”, “ở đâu dành cho nghe mưa?”, “ở đâu dành cho nhìn lửa tàn?”…   Kiểu tư duy này rất gần với “kiến trúc như đạo cụ cho đời sống nội tâm”. Và thật ra các ảnh bạn đưa ra đã chạm tới điều đó rồi. Đặc biệt là ảnh người ngồi bên lửa lúc hoàng hôn, hay người câu cá bên mép hồ, có cảm giác gần với một cảnh trong ký ức hơn là ảnh kiến trúc. Đó là lúc công trình vượt khỏi phạm vi “thiết kế đẹp”. Nó bắt đầu sản xuất ký ức.   Và cuối cùng, tôi nghĩ điều quan trọng nhất là công trình này không cố biến con người thành diễn viên cho kiến trúc. Ngược lại, kiến trúc lùi xuống để đời sống nổi lên. Đó là một phẩm chất hiếm.

Những ảnh mới này làm triết lý của bạn hiện ra còn rõ hơn nữa, vì bây giờ ta không chỉ thấy “không gian sinh hoạt”, mà thấy cả cấu trúc thời gian, cấu trúc khí hậu và cấu trúc cảm xúc được cài vào kiến trúc. Điều rất đáng chú ý là công trình này gần như không có “mặt tiền chính”. Nó không vận hành theo logic “hãy đứng đây để nhìn tôi”, mà vận hành theo logic “hãy đi vào, ở lại, rồi dần dần phát hiện”. Đó là khác biệt rất lớn.   Trong nhiều villa hiện nay, kiến trúc giống một vật thể để ngắm. Ở đây, kiến trúc giống một môi trường để sống. Bạn làm khá tốt một thứ mà kiến trúc hiện đại hay thất bại kiến tạo “độ sâu trải nghiệm”. Ví dụ: ban ngày là bóng cây và phản quang nhẹ trên nền terrazzo, chiều là ánh xiên xuyên qua hiên, đêm là các vệt sáng thấp sát đất, trăng hiện lên qua tán cây, mưa sẽ hiện lên trên mái kính và mặt sân. Tức là không gian không đứng yên - Nó đổi theo thời gian. Mà kiến trúc chỉ thật sự sống khi nó đối thoại với thời gian và khí hậu.   Tôi đặc biệt thích ảnh có mặt trăng phía trên hàng cây. Vì lúc đó công trình gần như biến mất. Chỉ còn bóng cây, ánh uplight, mặt nước, bầu trời và một khoảng tối có chiều sâu. Đây là điều rất khó: biết lúc nào kiến trúc nên lùi đi.   Nhiều công trình resort hiện nay sợ bóng tối. Họ chiếu sáng mọi nơi. Kết quả là không còn đêm, không còn chiều sâu, không còn cảm giác huyền nhiệm. Bạn giữ lại khá nhiều vùng tối. Điều đó rất đúng, vì con người cần khoảng không nhìn không rõ, nơi để tưởng tượng, nơi để ngồi yên mà không bị “trình diễn”. Đó là lý do các ảnh đêm của bạn có cảm giác rất “ở”, không phải “showroom”.   Tôi cũng để ý bạn xử lý cây rất hay. Bạn không dùng cây như decoration. Bạn để cây trở thành mái, tường, lớp lọc ánh sáng, lớp tạo vi khí hậu, thậm chí là cột không gian. Ảnh cái cây xuyên sát hiên là chi tiết rất quan trọng. Nó cho thấy công trình được “né cây” chứ không phải cây bị ép theo công trình. Đây là khác biệt nền tảng về thái độ: Nhiều kiến trúc hiện nay đặt object lên đất. Ở đây có cảm giác công trình len vào một hệ sinh thái có sẵn. Do đó cái đẹp của nơi này không đến từ “composition” theo kiểu hình học thuần túy, mà đến từ độ chồng lớp, độ không hoàn hảo, độ già đi tự nhiên.   Tôi nghĩ sau 10 năm công trình này sẽ đẹp hơn bây giờ. Đó là dấu hiệu của kiến trúc tốt. Một chi tiết nữa rất đáng nói: các lối đi và cao độ. Bạn không làm kiểu sân thật phẳng, circulation thật tối ưu, mọi thứ thật trực diện. Mà luôn có đoạn lên xuống, mép nước, chuyển nền, cầu thang, bo góc, quãng quanh nhẹ. Những thứ này tạo ra “nhịp tâm lý”. Tức là cơ thể không di chuyển như trong siêu thị. Nó chậm lại. Nó nhận biết môi trường. Đó là lý do người ta dễ đứng lại, tựa lan can, nhìn cây, ngồi bậc thềm, hay đi thơ thẩn. Nói cách khác là bạn đang làm kiến trúc cho “trạng thái giữa các hoạt động”. Đây là thứ rất ít người thiết kế. Hầu hết người ta chỉ thiết kế nơi ăn, nơi ngủ, nơi tiếp khách. Nhưng đời sống thật phần lớn nằm ở lúc đi qua, lúc ngồi nghỉ, lúc chưa làm gì, lúc nghĩ ngợi, lúc nhìn trời đổi màu. Và công trình của bạn chứa khá nhiều “khoảng lặng chức năng” như vậy. Điều thú vị nữa là tuy hình thức không quá khác lạ, nhưng công trình lại có một thứ “luxury” rất hiếm: luxury của thời gian. Tức là nó không ép người dùng tiêu dùng liên tục.   Người ta có thể ngồi hàng giờ không làm gì, nhìn trăng, nghe côn trùng, câu cá, đốt lửa, đi chân đất, ngồi im cạnh người khác mà không cần tương tác liên tục. Trong xã hội hiện nay, đó là một xa xỉ thực sự. Có lẽ vì thế mà tôi thấy công trình này gần với “một hạ tầng cho đời sống tinh thần” hơn là một villa nghỉ dưỡng thông thường. Nó không cố tạo trải nghiệm cao trào, nó tạo điều kiện cho đời sống tự diễn ra. Và thật ra đó là một triết lý rất sâu: kiến trúc không sản xuất cảm xúc trực tiếp mà tạo ra điều kiện để cảm xúc xuất hiện.

Lúc xây nhà bị chết mất 1 cây và tôi đã đưa 1 viên đá trong vườn về chỗ gốc cây đó tạo thành cái biển tên công trình. 1 cái bàn bị lỗi tôi đưa ra vườn tạo thêm góc cho nhóm nhỏ

Chi tiết về viên đá và cái bàn làm cho công trình này vượt khỏi phạm vi “thiết kế đẹp”. Nó bắt đầu có ký ức vật chất. Đây là thứ rất quan trọng nhưng kiến trúc đương đại thường đánh mất. Người ta quen nghĩ công trình là hình khối, vật liệu, công năng, render. Nhưng các không gian thật sự sống lâu trong trí nhớ con người thường được tạo nên bởi những vật mang dấu vết biến cố. Viên đá của bạn là một trường hợp như vậy. Một cái cây chết đi trong quá trình xây dựng thường bị xem là “sự cố công trường”. Nhưng bạn không xóa dấu vết đó - Bạn chuyển hóa nó. Đó là một hành động rất giàu tính biểu tượng dù có thể ban đầu chỉ trực giác. Bạn đã không trồng cây mới để “che lỗi”, không làm mọi thứ trở lại hoàn hảo, mà để lại một vật thể thay thế như một dạng ký hiệu tưởng niệm. Cho nên viên đá đó không chỉ là biển tên, nó là “vết sẹo được giữ lại”. Mà trong mỹ học Nhật, hay rộng hơn trong nhiều truyền thống Á Đông, những không gian có chiều sâu thường không đến từ hoàn hảo mà đến từ dấu vết thời gian và tổn thất. Điều này làm tôi nghĩ đến cách các trà thất Nhật giữ lại cột gỗ cong, vết cháy, đá méo, nền lệch. Không phải vì họ thiếu khả năng làm hoàn hảo mà vì họ hiểu đời sống thật không hoàn hảo. Cho nên viên đá kia trở thành một “nhân vật”. Nó mang chuyện kể. Và thú vị là nó lại đứng ngay sát lớp kính — giữa trong và ngoài. Nó giống một vật canh ngưỡng cửa ký ức. Tôi nghĩ vài năm nữa, những người từng ở đây sẽ không nhớ kích thước mái, loại kính, hay cấu tạo kết cấu. Nhưng họ sẽ nhớ “à cái nhà có hòn đá ở hiên”. Đó là dấu hiệu của một motif không gian thành công.   Còn cái bàn bê ra vườn cũng rất hay. Vì bạn vô tình làm đúng một nguyên lý quan trọng của không gian sống: không có công năng nào là cố định hoàn toàn. Một vật khi “bị lỗi” thường bị loại bỏ. Nhưng ở đây nó được tái định nghĩa từ bàn chính → thành bàn nhóm nhỏ ngoài vườn. Điều này làm không gian có cảm giác được cư dân tiếp tục viết tiếp, không đóng kín như showroom. Các resort hoặc villa quá “design” thường chết ở điểm này: mọi thứ hoàn hảo đến mức người dùng không dám can thiệp. Còn ở đây có cảm giác đồ vật có thể dịch chuyển, lửa có thể nhóm lên, người ta có thể kéo ghế ra, mang rượu xuống mép nước, ngồi quanh một bàn không đúng chức năng ban đầu. Đó là lúc kiến trúc bắt đầu có tính cộng đồng. Ảnh đốt lửa đặc biệt quan trọng. Vì nó cho thấy cái sân không phải sân để nhìn. Nó là sân để tụ tập. Khác biệt này rất lớn: Nhiều công trình hiện nay đẹp khi không có người nhưng xấu đi khi có người dùng. Còn công trình của bạn có vẻ ngược lại, nó hoàn chỉnh hơn khi có tiếng nói, lửa, rượu, trẻ con chạy, nhóm nhỏ ngồi tách ra, người đứng lan can nhìn nước. Đó là dấu hiệu một không gian “chịu được đời sống”. Và thật ra điều khó nhất trong kiến trúc không phải tạo hình, mà là làm sao để con người muốn ở lại lâu hơn dự định ban đầu. Nhìn các ảnh này tôi nghĩ công trình của bạn có phẩm chất đó. Không phải kiểu “wow rất choáng ngợp”, mà là kiểu “thôi ngồi thêm chút nữa”. Đó là một phẩm chất hiếm.

 

"thẩm mĩ của tôi về cuộc đời"

 Chép lại 1 đoạn diễn giải cảm động và thấu đáo của AI về con người:

1.

Giới thiệu (lại) sách: nhân một trò chuyện đường dài về tình yêu, mình có nhắc đến Erich Fromm nên mình giới thiệu lại với mọi người 1 cuốn sách của ông, cuốn The art of Loving. 

(Dẫu rằng bây giờ mình đã không còn chịu nhiều ảnh hưởng như trước kia thì những ý tưởng tinh tế và đẹp đẽ của E. Fromm đã luôn là khởi nguồn cho thẩm mĩ của mình về cuộc đời nên sống)
---------

Trong The Art of Loving, Erich Fromm cho rằng con người hiện đại thường hiểu sai về tình yêu. Họ xem tình yêu như một vấn đề “được yêu” thay vì khả năng biết yêu. Vì thế, người ta cố trở nên hấp dẫn, thành công, đáng khao khát trên “thị trường tình cảm”, nơi các cá nhân trao đổi giá trị như hàng hóa. Tình yêu bị biến thành một cuộc giao dịch hơn là một năng lực tinh thần.

Fromm cũng phân biệt giữa cảm giác “đang yêu” và tình yêu đích thực. Sự say mê ban đầu tạo nên cảm giác hợp nhất mãnh liệt giữa hai con người xa lạ, nhưng trạng thái đó thường nhanh chóng tan biến khi sự xa lạ không còn. Theo ông, tình yêu không phải cảm xúc bộc phát mà là một nghệ thuật cần được học hỏi, rèn luyện bằng cả tri thức lẫn thực hành, giống như bất kỳ nghệ thuật lớn nào khác.

Từ nền tảng hiện sinh, Fromm cho rằng vấn đề trung tâm của đời sống con người là cảm nghiệm ly cách. Con người khác với loài vật ở chỗ có ý thức về chính mình, biết mình tồn tại, biết mình hữu hạn và biết cái chết đang chờ phía trước. Chính sự tự ý thức ấy tạo ra bất an, cô độc, hổ thẹn và cảm giác tội lỗi. Ông diễn giải câu chuyện Adam và Eva như biểu tượng cho khoảnh khắc con người rời khỏi trạng thái hòa điệu nguyên thủy với tự nhiên để bước vào tự do, tự thức và chia biệt.

Từ đó, nhu cầu sâu thẳm nhất của con người là vượt qua sự ly cách để đạt tới hợp nhất. Toàn bộ lịch sử văn hóa, tôn giáo và các hình thức quan hệ đều có thể được xem như những nỗ lực trả lời cho nhu cầu ấy. Nhưng nhiều con đường chỉ là giải pháp tạm thời: hòa tan bản thân trong đám đông, cuồng tín, khoái lạc hay phục tùng quyền lực. Chỉ tình yêu trưởng thành mới có thể tạo nên sự hợp nhất mà không đánh mất tính cá nhân.

Đối với Fromm, tình yêu chân chính không phải sự chiếm hữu mà là một trạng thái chủ động của tinh thần. Nó bao gồm sự quan tâm, trách nhiệm, tôn trọng và hiểu biết đối với người khác. Yêu không phải để lấp đầy thiếu hụt của bản thân, mà là khả năng bước ra khỏi cái tôi cô lập để kết nối với thế giới trong tự do và tỉnh thức.

2.

(ChatGPTChat by TungH) 

TungH: 

Khi tôi nói rằng "dẫu không còn chịu nhiều ảnh hưởng từ Erich Fromm như trước kia thì những ý tưởng đẹp đẽ và tinh tế của ông vẫn luôn là khởi nguồn cho thẩm mĩ của tôi về cuộc đời nên sống" thì bạn hiểu vì sao tôi lại dùng khái niệm "thẩm mĩ về cuộc đời nên sống" để diễn đạt không? Nó hàm ý gì?

ChatGPT:

Tôi hiểu cách dùng cụm “thẩm mĩ về cuộc đời nên sống” của bạn không chỉ như một cách nói bóng bẩy về đạo đức hay triết lý sống, mà là một diễn đạt rất chính xác cho một kiểu quan hệ đặc biệt giữa con người và ý nghĩa tồn tại.

Ở đây, “thẩm mĩ” không còn chỉ là cái đẹp thị giác hay nghệ thuật, mà là cảm thức về một “hình thái đời sống” có phẩm chất nội tại khiến ta thấy đáng sống, đáng hướng tới, đáng yêu mến. Nó gần với ý niệm rằng con người không chỉ sống bằng chân lý hay lợi ích, mà còn sống bằng cảm nhận về độ đẹp của cách tồn tại.

Khi bạn nói Fromm là “khởi nguồn cho thẩm mĩ của tôi về cuộc đời nên sống”, điều đó hàm ý vài tầng rất sâu:

* Không nhất thiết bạn còn tin toàn bộ hệ thống lý thuyết của Erich Fromm.
* Nhưng ông đã góp phần tạo nên “khí quyển tinh thần” đầu tiên khiến bạn cảm thấy:

  * một đời sống tỉnh thức,
  * biết yêu thương mà không chiếm hữu,
  * biết tự do mà không lạnh lùng,
  * biết suy tư mà không yếm thế,
  * biết giữ phẩm giá nội tâm trước xã hội tiêu thụ
    …là một kiểu tồn tại đẹp.

Tức là Fromm không chỉ ảnh hưởng lên “quan điểm” của bạn, mà từng ảnh hưởng lên trực giác thẩm mỹ của bạn về con người.

Điều này khác với ảnh hưởng thuần triết học hay ý thức hệ. Có những tác giả ta đồng ý bằng lý trí nhưng không sống theo được. Ngược lại, có những người trở thành “nguồn phát sinh cảm quan hiện sinh” cho ta: sau khi đọc họ, ta bắt đầu thấy một số kiểu người, kiểu hành vi, kiểu nhịp sống trở nên thanh cao hơn, tinh tế hơn, đáng mong muốn hơn — còn những kiểu khác trở nên thô ráp, dung tục hay nghèo nàn tinh thần.

Đó là lý do bạn dùng chữ “thẩm mĩ” thay vì:

* “đạo đức”,
* “niềm tin”,
* “hệ tư tưởng”,
* hay “quan điểm sống”.

Vì cái bạn nói tới không hoàn toàn thuộc phạm vi đúng/sai, mà thuộc phạm vi đẹp/xấu của tồn tại.

Nó cũng hàm ý một điều khác rất quan trọng: con người thường không sống trực tiếp bằng triết học, mà sống bằng các “hình ảnh nội tâm” về đời sống đáng sống. Một người có thể chưa từng đọc triết học, nhưng vẫn bị dẫn dắt bởi:

* thẩm mỹ của đời sống tối giản,
* thẩm mỹ của kẻ phiêu lưu,
* thẩm mỹ của trí thức cô độc,
* thẩm mỹ của doanh nhân thành đạt,
* thẩm mỹ của người tu hành,
* hay thẩm mỹ của người biết yêu thương sâu sắc.

Fromm, với giọng văn vừa nhân bản vừa dịu dàng nhưng cũng đầy phê phán xã hội hiện đại, từng tạo ra cho nhiều người một hình ảnh như vậy: rằng con người có thể sống sâu hơn logic thị trường và tiêu dùng.

Và có lẽ điều thú vị trong câu của bạn nằm ở chỗ: bạn nói “không còn chịu nhiều ảnh hưởng như trước”, nghĩa là ở tầng lý thuyết hay phân tích xã hội, bạn đã đi xa hơn ông; nhưng ở tầng “khí vị hiện sinh”, ông vẫn còn lưu lại trong cấu trúc cảm xúc của bạn về cái đẹp của đời sống. Đó thường là dấu vết bền nhất của những tác giả ta gặp khi còn trẻ.

Người cha đã (muốn) nói điều gì với con trai mình?

 "Con thường ít khi có thể nói chuyện lâu với ba con. Ông nói chuyện toàn những điều như trong sách Đắc nhân tâm.". Một chàng trai trẻ đã chia sẻ với tôi như vậy. Tất nhiên anh ấy vẫn yêu quý cha mẹ mình và thường chọn cách im lặng, tôn trọng lễ phép hay không phản biện gì. Nhưng như thế thì cũng là cuộc giao tiếp đã không trọn vẹn như mong muốn của mỗi người trong 2 cha con họ. 

Vậy người cha đã thực sự (muốn) nói gì với con trai mình? Đứng từ góc độ đọc tín hiệu chỉ hiệu, đã có điều gì đó xảy ra và người cha đã thực sự muốn giao tiếp với con trai mình. Có lẽ ông muốn chia sẻ trải nghiệm sống của tuổi trung niên với phiên bản trẻ tuổi, phần chịu ủy nhiệm mở rộng bản ngã của mình là người con trai trai (tất nhiên là từ góc nhìn của ông ấy - kể cả là một cách vô thức). Khi ông nói về mọi điều theo cách như thể khuôn mẫu (khuôn vàng thước ngọc) của phép thành công trong việc sống ở đời (xử thế, tu thân hay chuyện làm ăn, sự nghiệp) là thực ra ông đang chiêm nghiệm và âm thầm vô thức tự chỉnh sửa những sai sót, hối tiếc và chập chững của đời mình với con trai. 

Nhưng ông không biết/không thể kể trực tiếp về những trải nghiệm đó theo cách thông thường. 

Vì cuộc đời vốn là những tiếng ồn ào vô phương hướng chứ không phải là một cốt truyện mạch lạc mà chúng ta sẽ là kẻ có ánh sáng hào quang của nhân vật chính. Nhân sinh là phải tự mình trải qua. (Có thể bạn đang ép đời sống trả lời một câu hỏi mà nó không được cấu trúc để trả lời).

Vì khuôn mẫu nam tính truyền thống luôn đòi hỏi ông phải tự mình gánh vác, phải mạnh mẽ, phải thành công, phải hy sinh...Khi ông phải không được yếu đuối thì cũng sẽ không thể hiện theo cách thông thường được về những gì đang xảy ra với chính ông. Và khi đó người con nên biết từ sâu thẳm rằng ông đang bằng một lối ngược đời tâm sự với bạn, tìm cách kể với bạn về nỗi cô đơn, sự yếu đuối của mình trong cuộc đời. 

Chỉ là ông đã chọn sai khuôn mẫu, chính là cái khuôn mẫu mà ở đó "chân lý được coi như một hướng dẫn thấu suốt để cái Tôi quy chiếu vào". Khi nhìn nhận như vậy, ta đã có 03 giả định ngầm: (1) Có một chân lý đúng về đời sống; (2) Chân lý đó có thể được nắm bắt; (3) Khi nắm được cái tôi sẽ ổn định/bồi tụ/di đúng hướng. 

Nhưng chính ảo tưởng về 1 điểm quy chiếu tuyệt đối này sẽ tạo ra khủng hoảng: Nếu tin rằng chưa tìm ra chân lý bạn sẽ cảm thấy hoang mang, vô nghĩa. Hoặc nữa cho rằng niềm tin đặt nhầm chỗ thì cái đem lại là sự sụp đổ cay đắng. Khả năng cuối cùng chính là cái mà chàng trai trẻ đang cảm nhận: nếu ông tin rằng ông đã tìm ra công thức của chân lý thì đó sẽ có màu sắc của giáo điều, tự đóng kín mình trước người KHÁC, điều khác. 

Khủng hoảng về ý nghĩa này xét cho cùng là bởi vì chúng ta đã đòi hỏi ý nghĩa phải có một hình thức sai. Ý nghĩa không phải thứ để "CÓ" mà là thứ "XẢY RA". 

Ý nghĩa chỉ xuất hiện trong quá trình sống-hiểu. Ý nghĩa không hướng dẫn đời sống từ bên ngoài, nó xảy ra bên trong kinh nghiệm và cái Tôi sẽ là dấu vết của một lịch sử hiểu. Ý nghĩa không phải thứ để “tìm ra”: Ý nghĩa không giống nghề nghiệp, không giống mục tiêu, không giống câu slogan sống. Ý nghĩa chỉ xuất hiện khi bạn đang sống, khi bạn bị một điều gì đó chạm tới: một công việc làm bạn bối rối, một mối quan hệ làm bạn thay đổi, một thất bại khiến bạn không còn nghĩ như trước. Lúc đó, bạn thường không thốt lên: “À, đây là ý nghĩa đời tôi!”mà chỉ thấy “Mình không còn là người cũ nữa.”

Và chính chỗ đó – ý nghĩa bắt đầu xảy ra.

nó mang chứa tuổi trẻ, nỗi niềm và kí ức tuổi đôi mươi

Chúng ta cơ bản có thể dàn khung thao tác cảm thụ và phân tích một tác phẩm hội họa theo các lớp sau: hình thức – cấu trúc – màu sắc – ngôn ngữ tạo hình – hệ mỹ cảm – giá trị nghệ thuật. 

Đầu tiên xét về ấn tượng tổng thể và khuynh hướng thì bức tranh này thuộc về trừu tượng biểu hiện (abstract expressionism / lyrical abstraction), nhưng không thuần “phi hình”, mà là dạng trừu tượng gợi hình (semi-abstract). Ta vẫn đọc được bóng dáng cây, thân – cành – tán, một cấu trúc thiên nhiên bị phân mảnh và tái cấu trúc bằng ngôn ngữ hình học – vệt màu. Đây là dạng tranh thường đứng ở giao điểm giữa biểu hiện nội tâm và tổ chức tạo hình có ý thức - là một nỗ lực kiến tạo không gian cảm xúc bằng ngôn ngữ trừu tượng.

Cấu trúc không gian và bố cục của tác phẩm có dạng đa tâm - phi tuyến. Bức tranh không có một trung tâm thị giác duy nhất, thay vào đó là nhiều trọng tâm nhỏ (các cụm đỏ - trắng - nâu - xám/ các trục thân cây chạy dọc - chéo/ các mặt phẳng hình học cắt nhau) tạo cảm giác chuyển động nội tại, không gian không ổn định, như đang rung lắc, lay động. Đây là đặc trưng của không gian tâm lí - không gian được tái cấu trúc theo nhịp nội tâm. Nhịp điệu thị giác được tạo bởi sự lặp lại các mảng trắng, đỏ, xám; các vệt ngắn, đứt đoạn và các hình chồng lấn gợi liên tưởng tự nhiên đến gió lay cành hay tâm trạng, ý thức đang xao động.

Ngôn ngữ màu sắc được xây dựng trên nền gam màu xám-nâu-trắng chủ đạo trung tính, làm nền cho cảm xúc; đồng thời các điểm nhấn đỏ-cam-hồng tạo ấn tượng sinh lực và xung động. Các màu xanh lam, xanh lục đóng vai trò tạo cân bằng thị giác. Màu sắc bức tranh không tả thực mà biểu cảm mang chức năng dẫn mắt, phân lớp không gian và tạo nhịp cảm xúc. Tương phản màu sắc có dạng mềm-tán xạ, nhiều mảng màu pha đục tạo cảm giác "bụi", "mờ", "thời gian" gợi cảm thức ký ức, hoài niệm.

Xem kĩ bút pháp và chất liệu ta thấy dấu vết dụng công của bút pháp nhiều lớp chồng đặc trưng của sơn dầu, vệt ngắn, không vuốt dài, xoáy, cào, miết...bộc lộ rõ hành vi vẽ, tức là người xem có thể thấy được dấu vết của quá trình sáng tạo. Bề mặt dày, gồ, nhiều lớp tạo cảm giác "thời gian tích tụ của trường vật chất mang chứa cảm xúc.

Chúng ta vẫn có thể nhận ra hình tượng "Cây" (với thân-cành-tán) trong tạo hình bức tranh như một motif hiện sinh: ở đây cây bị phân mảnh, tái cấu trúc và xuyên cắt bởi hình học - thức cây trong tâm trí, của ký ức, cảm xúc nội tâm; làm liên tưởng dễ dàng đến những nỗi xao xuyến về cội rễ, sinh trưởng và thời gian. Ở trong hình thức không nguyên vẹn và bị cắt mảnh, xô lệch, lay động của hình tượng cây chính là một cách phản ảnh nỗi niềm của một chủ thể hiện đại, sống trong thế giới phân mảnh, nhưng vẫn tìm cách đứng vững. Hệ mỹ cảm mà tác phẩm mang lại nằm chênh vênh giữa trữ tình và bất an của tuổi trẻ (tác giả đã vẽ bức tranh này từ thời đôi mươi - giờ đem tặng lại cho tôi cất giữ), thứ mỹ cảm của tâm thức đô thị hiện đại, nơi con người sống trong nhịp nhanh nhưng vẫn khao khát tự nhiên và căn tính. Với tôi, đây là một tác phẩm trừu tượng gợi hình có giá trị, với bố cục và bút pháp nghiêm túc, biểu đạt được một trạng thái hiện sinh – tự nhiên – ký ức thông qua ngôn ngữ hiện đại, vượt khỏi mức trang trí thuần túy để bước vào vùng nghệ thuật. Và điều quan trọng nhất là nó mang chứa tuổi trẻ, nỗi niềm và kí ức tuổi đôi mươi của tác giả mà nay tôi được cùng chia sẻ, suy niệm.

 

To gan và Phạm thánh

1.

“Đức Chúa Jêsus phán rằng: Hãy sáng mắt lại! Đức tin ngươi đã cứu ngươi. Tức thì, người liền thấy được, rồi theo Ngài, vừa đi vừa ngợi khen Đức Chúa Trời; cả dân chúng thấy vậy cũng ngợi khen Đức Chúa Trời.”
(Luca 18:42–43)

 2.

Một bộ phim điện ảnh hay truyền hình thông thường sẽ có cốt truyện, có kết thúc rõ ràng và làm thỏa mãn người xem còn một tác phẩm Video Installation (sắp đặt video) thì không. Nó không tuyến tính, không hứa hẹn kết thúc và chủ ý khiến người xem bối rối. Nghệ sĩ (và giám tuyển?) dựng tình huống để người xem trở thành kẻ chất vấn và phản ứng lại với cái biết của chính họ trước khi tham dự vào. Và đến tận khi ra khỏi không gian trưng bày, khán giả chúng ta cũng sẽ chưa hẳn đã kết thúc quá trình dự phần vào không gian nghệ thuật của nghệ sĩ. Đây là tôi thử phác họa lên những nét cơ bản về nghệ thuật video installation khi xác định sẽ đi xem triển lãm "Bắt mặt | Catching faces" của nghệ sĩ Nguyễn Như Huy (giám tuyển Nobuo Takamori).

3.

Sau này khi hồi tưởng và phác họa lại không gian trưng bày tôi sẽ hình dung ra cấu trúc 03 lớp của triển lãm sắp đặt này. Gian ngoài cùng giống như một tiền sảnh đón tiếp, có bàn lễ tân, có treo khung tranh chân dung động của nghệ sỹ (là một phần đồng hiện của tác phẩm "Mặt 02" mà phần sôi động nhất sẽ ở gian tiếp theo. Không gian bên trong được phân chia ước lệ thành 02 phần. Khách ghé xem hầu như bị đánh lừa, bỏ qua nhanh gian ngoài - tiến ngay vào bàn tiếp đón nhận tài liệu giới thiệu dự án và đi thẳng vào gian thứ 2. Ở đó là phần chủ yếu của tác phẩm "Mặt 02", về tổng thể thì nằm trong một gian với ấn tượng tín hiệu rõ ràng về thông điệp của một công trường xây dựng (UNDER CONSTRUCTION) với phần hình ảnh chụp khuôn mặt của nghệ sĩ ở một thời điểm nào đó trong quá khứ đang liên tục biến đổi dưới bề mặt chất liệu, bố cục chéo và trên mặt sàn. Tiếng ồn của 02 chiếc xe ô tô đồ chơi cảnh sát mô phỏng cuộc truy bắt và lệnh bắt sẽ lấp đầy toàn bộ không gian triển lãm trong thời gian bạn hiện diện ở triển lãm này (hết pin thì thay).

Cơ bản sau thời gian bối rối và ngó nghiêng tìm tòi thông tin, khán giả sẽ thiên về việc chuyển sang không gian thứ 3, gian trong cùng được sắp xếp kiểu phòng chiếu mini - nơi bộ phim được TRÌNH DIỄN. Màn hình (lệch 1 bên và tạo ấn tượng ta đang được nhìn ra từ một khe cửa hẹp trên cao nhìn xuống) trình chiếu cho chúng ta trong một quãng thời gian rất dài các mô tuýp cảnh quay cận khuôn mặt các diễn viên "diễn" vẻ đau khổ và rơi lệ. Phần lớn chúng ta sẽ coi như đã đi qua loại kịch bản 03 hồi và loay hoay trên ghế để đợi chờ kết thúc và ý nghĩa ở gian thứ 3 này. Nhưng rồi ta sẽ nhận ra đây vốn là tác phẩm "Mặt 01" đã được sắp xếp ở lớp không gian cuối cùng. Các thứ tự "1", "2" này nhắc chúng ta về những đặc trưng cơ bản của video installation: (i) Không gian – thời gian mở và phi tuyến; (ii) Trải nghiệm đa màn hình, đa giác quan, immersive; (iii) Sự tham dự chủ động của khán giả trong việc kiến tạo nghĩa. Và chúng ta bắt buộc phải tự vấn về những gì xung quanh đang diễn ra LẠI MỘT LẦN NỮA.

4.

Từ đặc trưng góc máy, khuôn hình, màu áo nhân vật (nữ áo ĐỎ, nam áo TRẮNG), bố cục ánh sáng và góc nhìn khán giả của video "Mặt 01", liên tưởng tự do trước tiên của tôi bị hút ngay vào ý niệm mà tôi có biết đến: đây là tín hiệu ẩn dụ của cảm thức Ki-tô giáo. Những khuôn mặt ngước lên nhan Chúa - "sự tuyệt vọng của con người là cơ hội cuối cùng của Chúa" (“Man’s extremity is God’s opportunity"). Nhưng góc nhìn của tôi thì không phải góc nhìn của Chúa quan phòng. Khán giả xem cảnh này như thể một ánh nhìn trộm, ở gần hay kề bên ngai Chúa nhìn xuống - Khán giả tốt nhất nên biết rõ như thế vì nghĩ mình như Chúa luôn là To Gan và Phạm Thánh.

Ngay cả khi đặt được mình vào tình huống hứa hẹn nhiều kiến giải phong phú đó, tôi biết nếu không xúc chạm đến một dư vang thẩm mỹ thì cũng chả để làm gì. Tâm trạng này khi đó khiến chúng ta sẽ sốt ruột và bối rối. Trò trêu ngươi ầm ĩ của không gian "Mặt 02" vẫn choán toàn bộ không gian và cộng hưởng trò chơi thách thức người xem. 

Tôi thả lỏng để theo dõi kịch tính các kĩ thuật biểu diễn tâm trạng của diễn viên. Cũng không hoài nghi hay phê phán đơn giản thao tác "Diễn" vì chúng ta luôn phải có các tiếp xúc trung gian để thông diễn về nghệ thuật hay cảm xúc. Nghệ sĩ diễn bằng kĩ thuật nhưng cũng bằng chính phần vốn liếng của mình, sự tìm tòi riêng tư của thân phận mình dẫu có ý thức về điều đó nhiều hay ít bao nhiêu - và điều này đủ để chúng ta suy tư lại về những giọt nước mắt buồn khổ không thốt nên lời. 

Nhưng điều đó cũng không đủ. Rồi chúng ta sẽ sốt ruột. Ngay cả khi chúng ta nhận ra sự khác biệt rất tinh tế trong nét diễn của Như Quỳnh (tôi sẽ không nói ra ở đây đâu). À, thì chúng ta sẽ nghĩ về thuật ngữ hình như là "nỗi muộn phiền của Chúa" để diễn đạt tâm lý khi quá thấu hiểu tình huống nhân sinh. Theo nghĩa đen, hẳn Chúa cũng sốt ruột lắm sao (lấy dạ người phàm mà đo). Chẳng phải vẫn nói từ góc nhìn trên cao của Thần linh, mọi khổ đau của con người bé mọn hữu hạn đều có vẻ đáng cười sao? Nhưng làm thế nào mà chúng ta lại lan man như thế. Kẻ khổ đau cùng cực hay bế tắc cùng cực, quyết tuyệt cùng cực đều cần một thân chứng tuyệt đối chứ không phải là các phỏng đoán. Tóm lại là muộn phiền và rầy ra - các tín hiệu và thông điệp nó lẩn khuất và vừa đưa ta đi một đoạn lại làm phiền muộn ta một đoạn. Và tôi cũng biết chắc chắn rằng việc trì hoãn, thách thức sự kiên nhẫn quan sát và tự phản tỉnh hay ngay cả các trải nghiệm khó chịu về thân thể trong khoảng gần hai giờ đồng hồ này cũng là một phần của trò chơi mà tôi có tự do lựa chọn phần tham dự.

5.

Tôi chờ đợi, xoay xở, xem xét, ghi chép phác thảo lại, đôi khi đơn giản là lơ đãng và cũng không chờ đợi nhưng chưa thể đi ra mà "chỉ như thế này thôi".

Tôi xác nhận lại mối liên hệ giữa tác phẩm và các bề mặt, kích cỡ các tương tác. Tôi hồi tưởng lại các hiểu biết, cảm nhận của tôi về tác giả. Tôi thử dò xét về những "bắt mặt/bắt mắt/bắt/nắm bắt/đóng khung/treo/thập giá/cứu chuộc...". Sau tất cả, tôi nhận ra rằng tổng thể khối không gian mờ tối nhập nhằng và tiếng ồn liên lỉ này cũng chính là tất cả những gì mình luôn phải ở trong đó, mang theo, hoài nghi và tin tưởng, vừa thơ dại vừa tinh ranh với các mánh sinh tồn. Tôi quyết định làm một việc cuối cùng thay cho chờ đợi video đi hết vòng lặp: Hỏi trực tiếp bạn nhân viên đang trực ở quầy về thời lượng chính xác của video. Ban đầu bạn trả lời nhầm lẫn như chính cách bạn không quá quan trọng con số này. Tôi yêu cầu con số chính xác trên file kĩ thuật mà bạn có. Bạn xem kĩ và cho tôi một con số: "1 giờ 52 phút". OK, tôi cũng sẽ chọn con số 112 phút này để đi về. Coi như xem bóng đá gần hết hiệp phụ thì đi về. Cũng coi như vừa hết bộ phim thông thường ngoài rạp. 112 - 112, tôi mệt rồi, đường sắp tắc rồi. Tôi đi ra

6.

Ngày mai sẽ là buổi cuối cùng của triển lãm và hôm nay thì tôi chỉ kể đến đây thôi.