Nếu ý nghĩa của đời người không nằm hoàn toàn bên trong chủ thể, mà được hình thành trong quan hệ với những chủ thể khác, thì cái chết sinh học có thực sự là điểm kết thúc của ý nghĩa ấy không?
1.
Thứ nhất: một phần rất lớn ý nghĩa của một đời người chỉ tồn tại trong mạng lưới quan hệ mà đời người ấy tham dự. Một phẩm chất như trung tín, hào hiệp, đáng tin, có ảnh hưởng, khai sáng cho người khác... về bản chất không thể được xác lập bởi một chủ thể cô lập. Nó phải xảy ra giữa người với người.
Điều thú vị là quan hệ ấy không chấm dứt đồng thời với sự hiện diện của một bên. Chẳng hạn: điều còn lại không chỉ là ký ức về người thầy mà là một cách cư xử đã trở thành chuẩn mực để những người trẻ hơn tiếp tục “tự răn mình”. Ở đây đã có một sự chuyển hóa: con người → ký ức về con người → chuẩn mực bên trong người khác → hành vi mới của người khác. Di âm vì thế không phải chỉ là được nhớ đến. Nó là khả năng một đời sống tiếp tục gây ra những hệ quả có ý nghĩa sau khi chủ thể của đời sống ấy không còn.
2.
Từ đó đến câu hỏi thứ hai khó hơn: vậy có phải ý nghĩa đời người cũng có lớn nhỏ, tùy di âm ấy vang bao xa và bao lâu?
Tôi nghĩ: có, nhưng không thể đo chỉ bằng xa và lâu.
Một người có thể được hàng triệu người nhớ đến nhưng để lại một di sản tai hại. Một người khác sau hai thế hệ không ai còn nhớ tên, nhưng cách người ấy nuôi dạy con cái, lập nên một thiết chế nhỏ, truyền một chuẩn mực nghề nghiệp... đã đi vào những người tiếp theo đến mức không còn ai biết nguồn gốc. Ảnh hưởng vẫn tồn tại trong khi danh tính người gây ảnh hưởng đã biến mất.
Như vậy phải phân biệt ít nhất ba thứ: được nhớ lâu, ảnh hưởng lâu, và tạo ra giá trị lâu. Chúng thường giao nhau nhưng không đồng nhất.
3.
Chính ở đây “tam bất hủ” của Trung Hoa cổ đại trở nên rất thú vị
Điều đó còn gọi là lập đức, lập công, lập ngôn, bắt nguồn từ Tả truyện, câu chuyện về “tam bất hủ”: cao nhất là lập đức, kế đến lập công, kế đến lập ngôn; lâu ngày không mất thì gọi là bất hủ.
Nếu bỏ lớp ngôn ngữ cổ điển đi, đây thực ra là một lý thuyết khá tinh vi về sự tồn tại hậu cá nhân. Lập đức: con người còn lại trong những người đã chịu ảnh hưởng bởi phẩm chất và cách sống của mình. Lập công: con người còn lại trong thế giới khách quan mà hành động của mình đã làm thay đổi — thiết chế, cộng đồng, công trình, sự nghiệp. Lập ngôn: con người còn lại trong thế giới ký hiệu — tư tưởng, văn bản, tri thức — có khả năng tiếp tục được những chủ thể chưa từng gặp mình tiếp nhận.
Điều đáng chú ý là cả ba đều liên chủ thể. Không có cái nào nói rằng bất tử là một trạng thái nội tâm. “Bất hủ” xảy ra vì một cái gì đó vượt khỏi cá nhân đã được đặt vào thế giới chung.
Theo nghĩa ấy, có thể nói rằng tam bất hủ không hề lạc hậu. Ngược lại, nếu diễn giải lại bằng ngôn ngữ hiện đại, nó gần như là một mô hình về các phương thức mà một cá nhân có thể vượt qua giới hạn sinh học của mình mà không cần giả định bất tử siêu hình.
4.
Hannah Arendt phân biệt đời sống sinh học mang tính chu kỳ với thế giới chung mà con người kiến tạo. Con người hữu hạn nhưng có khả năng làm ra những vật, hành động và câu chuyện có độ bền vượt quá một đời người.
Đặc biệt, với Arendt, action — hành động giữa những con người — bộc lộ “who”, người ấy là ai, chứ không chỉ what, người ấy có những thuộc tính gì. Nhưng một nghịch lý xuất hiện: chính chúng ta không hoàn toàn làm chủ được câu chuyện về mình. Ta hành động, còn câu chuyện về đời ta được kể bởi những người khác.
Điều này rất gần với chuyện về lời tiễn biệt. Khi người kia mất, một phần “người ấy là ai” chỉ còn có thể hiện diện thông qua những người từng gặp họ. Mỗi người giữ một lát cắt. Viết lại ký ức ấy là đưa lát cắt đó vào thế giới chung.
Và vì thế câu nói để họ “còn lại với những người ở lại” — theo cách nghĩa kiểu Arendt không chỉ là một cử chỉ tình cảm. Nó gần với cơ chế mà một đời người đạt được tính bền vững trong thế giới con người.
5.
Nếu đi theo Paul Ricoeur, căn tính của một đời người có tính tự sự. Chúng ta hiểu một đời sống bằng cách đặt những sự kiện của nó vào những cấu hình ý nghĩa. Điều đó dẫn tới một hệ quả rất đẹp: cái chết khép lại đời sống nhưng chưa khép lại việc diễn giải đời sống ấy.
Một người có thể mất năm 40 tuổi. Ba mươi năm sau, người con của họ hiểu một hành động ngày trước theo cách khác. Một lá thư được tìm lại. Một người bạn kể một câu chuyện mà gia đình chưa từng biết. Những gì người ấy đã làm không thay đổi, nhưng ý nghĩa của đời họ vẫn tiếp tục vận động trong cộng đồng những người diễn giải.
Đó cũng chính là điều lời tiễn biệt có thể làm. Chúng không kéo người chết trở lại; chúng bổ sung một chứng ngôn vào lịch sử tiếp nhận của đời người ấy.
6.
Phật giáo sẽ phản biện rất mạnh chuyện “vang bao xa, bao lâu”
Ở đây lại xuất hiện một đối cực thú vị: Nếu từ Nho gia đi đến “tam bất hủ”, ta rất dễ hình dung một đời sống viên mãn như đời sống tạo ra ảnh hưởng lâu dài. Nhưng Phật giáo sẽ cảnh giác ngay khi ta chuyển từ đó sang khát vọng kéo dài cái tôi. Bởi nếu tôi muốn “di âm của tôi phải vang nghìn năm”, sự bất tử văn hóa rất dễ trở thành một phiên bản tinh vi của chấp ngã.
Nhưng nếu bỏ nhu cầu “người đời phải nhớ đó là tôi”, một quan niệm khác xuất hiện: hành động vẫn sinh hệ quả, hệ quả lại trở thành điều kiện cho những hành động khác. Một người làm một việc thiện, người nhận nó thay đổi, rồi cách họ đối xử với người thứ ba thay đổi. Tên người đầu tiên có thể biến mất hoàn toàn. Ở đây có một sự phân biệt rất đẹp giữa: “Tôi còn lại” và “điều từ tôi mà có vẫn còn tiếp tục.”
Phật giáo có lẽ nghi ngờ cái thứ nhất nhưng không phủ nhận cái thứ hai. Thậm chí duyên khởi khiến cái thứ hai trở thành cách tự nhiên hơn để hiểu sự tiếp tục.
7.
Martin Heidegger sẽ khiến chúng ta thận trọng với toàn bộ phép đo bằng hậu thế. Nếu ý nghĩa đời mình phụ thuộc vào việc người đời sau nhớ mình bao lâu, tôi đang giao khả thể tồn tại của mình cho một công chúng mà mình không bao giờ gặp.
Ở Heidegger, ý thức về cái chết ngược lại buộc con người trở về với tính hữu hạn của chính đời mình. Không ai chết thay mình được. Chính giới hạn ấy làm cho lựa chọn hiện tại trở nên nghiêm trọng.
Albert Camus từ một hướng khác cũng không cần một sự bảo chứng hậu thế để cuộc sống đáng sống. Ý nghĩa phải được thực hiện trong chính việc sống và hành động, không phải vay mượn sự bất tử tương lai.
Phản biện này rất quan trọng, vì nếu không “tam bất hủ” rất dễ biến thành một thứ thành tích luận của đời người: người viết được sách lớn thì có đời sống “lớn” hơn người mẹ vô danh đã sống tử tế với vài người xung quanh.
Tôi không nghĩ chúng ta muốn đi tới kết luận ấy.
8.
“Một chiều kích của ý nghĩa đời người nằm ở khả năng những giá trị được thực hiện trong đời ấy tiếp tục sinh thành ý nghĩa trong những đời sống khác.”
Câu nói này lấy khả năng sinh thành làm thước đo.
Một Khổng Tử có thể tạo nên một chuỗi diễn giải kéo dài hơn hai thiên niên kỷ. Một người thầy vô danh có thể chỉ thay đổi ba học trò. Một người cha có thể chỉ để lại một cách đối xử với con cái mà ba thế hệ sau vẫn vô thức tiếp tục. Chúng khác nhau về quy mô lịch sử, nhưng không nhất thiết có thể xếp hạng giản đơn về ý nghĩa hiện sinh.
Và chính chỗ này làm tôi thấy lập đức – lập công – lập ngôn vẫn là một lý tưởng rất hiện đại, miễn là bỏ khỏi nó ý tưởng cạnh tranh về danh tiếng. Lập đức là để lại một cách làm người; lập công là để thế giới sau mình tốt hơn ở một điểm nào đó; lập ngôn là để lại những cấu trúc ý nghĩa mà người chưa sinh ra vẫn có thể đối thoại.
“Bất hủ” khi ấy không phải ai đó không chết.
Nó là: sau khi người ấy chết, vẫn còn những điều đã đi qua họ tiếp tục sống một cuộc đời khác trong thế giới liên chủ thể.
Và đến tận cùng, có một nghịch lý khá đẹp: dạng bất hủ cao nhất có khi chính là lúc tên người đã hoàn toàn bị quên. Một điều từng là đức của một người đã trở thành nếp sống của nhiều người; một công đã trở thành thiết chế bình thường đến mức chẳng ai hỏi ai dựng nên nó; một ngôn đã trở thành một cách nghĩ phổ biến đến mức người ta không còn biết câu ấy bắt đầu từ đâu. Người biến mất, nhưng một phần cấu trúc của thế giới đã khác đi vì người ấy từng sống.
Theo nghĩa đó, trực giác trong những lời tiễn biệt có thể viết — lưu giữ một mảnh của người đã mất để trao lại cho những người còn sống — nằm ở quy mô nhỏ nhất của cùng một hiện tượng mà “tam bất hủ” mô tả ở quy mô lịch sử.
