Trong thực hành nghề nghiệp, chủ nhiệm quy hoạch đôi khi được hình dung như một kiến trúc sư làm việc ở quy mô lớn hơn: thay vì tổ chức một công trình hay khuôn viên, họ tổ chức một khu đô thị, một khu chức năng hay một vùng lãnh thổ. Cách hình dung này chỉ đúng một phần. Quy mô lớn hơn làm tăng số lượng đối tượng phải xử lý, nhưng sự khác biệt căn bản của quy hoạch nằm ở chỗ đối tượng thiết kế không còn chỉ là không gian mà là một tình thế phát triển phức hợp.
Trong một đồ án quy hoạch, địa hình, cảnh quan, dân cư, giao thông và công trình chỉ là phần hữu hình. Cùng tác động lên phương án còn có pháp luật, chính sách, quyền sở hữu, thị trường, nguồn vốn, lịch sử, văn hóa, lợi ích cộng đồng, năng lực quản trị, các dự án đã và đang triển khai cùng những kỳ vọng khác nhau về tương lai. Mỗi lĩnh vực lại có chuyên gia, hệ tri thức và tiêu chuẩn đánh giá riêng. Nhiều yêu cầu trong số đó không những không đồng nhất mà còn trực tiếp xung đột.
Bởi vậy, năng lực cốt lõi của một chủ nhiệm quy hoạch không thể quy giản thành khả năng tạo ra một phương án không gian tốt. Đó là năng lực nhận diện đúng tình thế, tổ chức tri thức liên ngành, xác lập trật tự ưu tiên, điều phối các xung lực khác nhau và cuối cùng chuyển toàn bộ quá trình ấy thành những quyết định không gian có thể lập luận, phê duyệt và thực hiện.
1.
Định nghĩa bài toán trước khi giải bài toán
Một trong những khác biệt quan trọng giữa người thực hiện kỹ thuật và người chủ nhiệm nằm ở khả năng đặt lại vấn đề. Nhiệm vụ quy hoạch thường đã xác định phạm vi, mục tiêu, tính chất và các yêu cầu nghiên cứu. Tuy nhiên, đó mới là đầu bài về pháp lý và quản lý. Khi nghiên cứu bắt đầu, có thể phát hiện ranh giới hành chính không trùng với phạm vi tác động thực tế; một vấn đề giao thông thực chất bắt nguồn từ cấu trúc sử dụng đất; một khu vực được định hướng phát triển du lịch nhưng thiếu động lực tạo dòng khách; hay đối tượng cần bảo tồn không phải một công trình riêng lẻ mà là toàn bộ cấu trúc cảnh quan và văn hóa đã sản sinh ra công trình ấy.
Do đó, công việc đầu tiên chưa hẳn là tìm giải pháp mà là kiểm tra: bài toán được giao có thực sự là bài toán cần giải hay không? Điều này đòi hỏi người chủ nhiệm phải chịu được một giai đoạn bất định tương đối dài. Cần có khả năng giữ đồng thời nhiều giả thuyết, không yêu quá sớm một phương án và đặc biệt không biến quá trình nghiên cứu thành việc thu thập bằng chứng cho một ý tưởng đã được lựa chọn trước. Đây trước hết là một kỷ luật nhận thức.
2.
Nhìn lãnh thổ như một trường quan hệ
Quy hoạch không chỉ làm việc với các đối tượng mà chủ yếu làm việc với quan hệ giữa các đối tượng. Một tuyến giao thông mới không đơn thuần là một đường trên bản đồ. Nó có thể làm thay đổi khả năng tiếp cận, giá đất, cấu trúc thương mại, hướng phát triển dân cư và áp lực lên môi trường. Một nhà ga có thể hình thành cực phát triển mới. Một dòng sông vừa là cấu trúc sinh thái, hành lang thoát lũ, cảnh quan, nguồn lực du lịch, ranh giới tự nhiên và ký ức văn hóa. Một di tích vừa đặt ra giới hạn bảo tồn vừa có thể trở thành nguồn lực nhận diện và phát triển của đô thị.
Khả năng nhìn thấy các quan hệ này có thể gọi là năng lực đọc thế của một lãnh thổ. Nhưng “thế” trong quy hoạch không chỉ là thế đất hay hình thế không gian. Những lực quan trọng nhất đôi khi hoàn toàn vô hình: một quy định pháp luật, một chủ trương đầu tư, quyền sử dụng đất, năng lực ngân sách, tâm lý thị trường, ký ức cộng đồng, dư luận xã hội hay quyền quyết định của một cơ quan quản lý đều có thể làm thay đổi số phận của một phương án.
Người chủ nhiệm vì vậy phải nhận biết không chỉ có những lực nào mà còn tương quan giữa chúng ra sao: lực nào là điều kiện cứng, lực nào có thể thương lượng, lực nào đang mạnh nhưng chỉ có tính ngắn hạn, lực nào hiện còn yếu nhưng có thể quyết định cấu trúc phát triển trong vài thập niên tới. Khi đó tư duy không gian chuyển thành tư duy chiến lược.
3.
Biết rộng để có thể sử dụng tri thức chuyên sâu
Quy hoạch ngày càng trở thành một hoạt động liên ngành. Một đồ án có thể đồng thời cần kiến thức về giao thông, kinh tế, xã hội học, môi trường, thủy văn, địa chất, hạ tầng, văn hóa, lịch sử, pháp luật, bất động sản và tài chính dự án.
Không một chủ nhiệm nào có thể trở thành chuyên gia đầu ngành trong tất cả các lĩnh vực ấy. Yêu cầu thực tế hơn nhưng cũng khó hơn là phải biết đủ để sử dụng chuyên gia. Người chủ nhiệm cần hiểu một kết quả nghiên cứu chuyên ngành đang dựa trên những giả định nào, mức độ chắc chắn đến đâu, kết luận nào có ý nghĩa trực tiếp đối với quy hoạch và câu hỏi nào cần đặt tiếp. Không nhất thiết tự xây dựng mô hình thủy lực nhưng phải biết một kết luận về ngập lụt đang dựa trên chu kỳ nào, kịch bản nào và dẫn đến giới hạn sử dụng đất nào. Không nhất thiết tự xây dựng mô hình tài chính nhưng phải nhận biết một dự án có nguồn thu, chi phí đầu tư và điều kiện thị trường cơ bản ra sao.
Năng lực liên ngành vì vậy không đồng nghĩa với biết nhiều kiến thức rời rạc. Quan trọng hơn là khả năng nhận biết giá trị và giới hạn của từng loại tri thức đối với quyết định quy hoạch.
Phiên dịch giữa những ngôn ngữ chuyên môn
Mỗi chuyên ngành nhìn cùng một lãnh thổ bằng một hệ quy chiếu khác nhau. Kỹ sư giao thông quan tâm đến lưu lượng và năng lực mạng lưới. Nhà sinh thái nhìn hệ sinh cảnh và khả năng chịu tải. Nhà kinh tế quan tâm đến hiệu quả phân bổ nguồn lực. Nhà bảo tồn đặt câu hỏi về tính xác thực và toàn vẹn. Nhà đầu tư tính toán khả năng sinh lời. Chính quyền phải cân nhắc mục tiêu phát triển, nguồn ngân sách và khả năng quản trị. Người dân lại nhìn vấn đề từ sinh kế, tài sản và chất lượng sống hàng ngày.
Chủ nhiệm quy hoạch đứng ở nơi những ngôn ngữ ấy gặp nhau. Công việc của họ không dừng ở việc tập hợp báo cáo chuyên ngành. Một kết quả nghiên cứu phải được chuyển qua ít nhất ba bước:
Thông tin chuyên ngành → ý nghĩa đối với quy hoạch → quyết định không gian.
Một đồ án có thể có rất nhiều nghiên cứu nhưng vẫn yếu nếu những tri thức ấy chỉ nằm cạnh nhau trong thuyết minh. Giá trị của chủ nhiệm nằm ở khả năng làm chúng tác động lẫn nhau và cuối cùng hội tụ vào một cấu trúc chung. Nói cách khác, phân tích có thể phân công, tổng hợp thì khó phân công.
4.
Phán đoán và thiết lập trật tự giá trị
Các yêu cầu trong quy hoạch hiếm khi có thể đồng thời được tối đa hóa. Tăng diện tích kinh doanh có thể làm giảm không gian công cộng. Một tuyến đường cải thiện kết nối nhưng có thể chia cắt cộng đồng hoặc phá vỡ cảnh quan. Mật độ cao giúp tăng hiệu quả sử dụng hạ tầng nhưng làm tăng áp lực môi trường. Bảo tồn nghiêm ngặt có thể xung đột với sinh kế và nhu cầu phát triển.
Trong những tình huống ấy, khẩu hiệu “hài hòa các lợi ích” không đủ để tạo ra quyết định. Chủ nhiệm phải xác định: điều gì là điều kiện tiên quyết, điều gì có thể thương lượng, điều gì có thể bù đắp, giá trị nào phải được ưu tiên và cái gì cần được để dành cho những khả năng tương lai chưa xuất hiện. Trật tự ấy không thể chỉ dựa vào sở thích cá nhân. Nó phải được xây dựng từ bằng chứng khoa học, pháp luật, mục tiêu chính sách, đặc điểm nơi chốn, nhu cầu xã hội và khả năng thực hiện. Đây chính là địa hạt của phán đoán nghề nghiệp: phần công việc khó được thay thế hoàn toàn bằng tiêu chuẩn, quy trình hay phép tính tối ưu.
5.
Thiết kế không gian vẫn là năng lực không thể thiếu
Việc nhấn mạnh tính liên ngành không làm giảm vai trò của năng lực thiết kế. Cuối cùng, rất nhiều quan hệ trừu tượng vẫn phải được chuyển thành một cấu trúc vật chất cụ thể: mạng lưới giao thông, phân bố chức năng, mật độ, tầng cao, khoảng trống, cảnh quan, tuyến, điểm, ranh giới và danh mục dự án.
Nhưng thiết kế quy hoạch không nên được hiểu đơn thuần là tạo hình đẹp trên bản đồ. Một nét vẽ có thể kéo theo hàng loạt hệ quả về đất đai, giao thông, giải phóng mặt bằng, giá trị bất động sản, đầu tư hạ tầng và cấu trúc phát triển nhiều thập niên. Một màu sử dụng đất không chỉ là ký hiệu đồ họa mà là một quyết định phân bổ quyền phát triển. Theo nghĩa đó: Vẽ quy hoạch là vẽ hệ quả. Năng lực thiết kế của chủ nhiệm nằm ở khả năng nhìn một cấu trúc không gian đồng thời với những chuỗi hệ quả mà cấu trúc ấy có thể kích hoạt.
6.
Từ phương án tối ưu đến cấu trúc có khả năng thích nghi
Khác với một công trình chuẩn bị được xây dựng, quy hoạch chủ yếu làm việc với tương lai chưa xảy ra. Dự báo dân số có thể sai. Tuyến hạ tầng dự kiến có thể chậm. Nhà đầu tư chiến lược có thể không xuất hiện. Một ngành kinh tế được kỳ vọng có thể suy giảm. Công nghệ có thể làm thay đổi nhu cầu sử dụng đất. Bởi vậy, tư duy quy hoạch cần chuyển từ việc tìm một tương lai duy nhất sang xây dựng và kiểm tra các kịch bản.
Nếu một dự án động lực không được thực hiện thì cấu trúc còn vận hành không? Nếu dân số chỉ đạt 70% dự báo thì đầu tư hạ tầng có trở nên lãng phí? Nếu nguồn vốn công hạn chế thì phần nào phải làm trước? Nếu điều kiện thị trường thay đổi thì những khu vực nào có khả năng chuyển đổi? Một phương án mạnh không nhất thiết là phương án tối ưu trong một kịch bản duy nhất. Nó cần chứa những quyết định nền tảng vẫn hợp lý trong nhiều khả năng tương lai khác nhau – qua đó mang được độ bền chiến lược của quy hoạch.
7.
Thương lượng là một phần của chuyên môn
Quy hoạch phân bổ không gian, nguồn lực và cơ hội phát triển nên tất yếu liên quan đến lợi ích. Vì vậy, kỹ năng thương lượng không phải phần việc hành chính bên ngoài thiết kế mà là một năng lực nghề nghiệp. Người chủ nhiệm phải biết lắng nghe để phân biệt giữa ý kiến được phát biểu và lợi ích nằm phía sau ý kiến ấy; biết những yêu cầu nào có thể dung hòa và những giới hạn nào không nên vượt qua; biết khi nào cần thuyết phục bằng dữ liệu, khi nào bằng cấu trúc phương án và khi nào cần tìm một giải pháp thứ ba để các bên đều có thể tham gia.
Thương lượng không có nghĩa là chiều lòng tất cả. Mục tiêu là cho các xung lực hợp lý một vị trí thích đáng mà không để một xung lực đơn lẻ phá vỡ cấu trúc chung. Bởi vậy, khả năng viết, nói, trình bày, đặt câu hỏi, điều hành hội thảo và phản biện phải được xem như những kỹ năng chuyên môn của chủ nhiệm quy hoạch.
8.
Lập luận bằng đồ án
Một quyết định quy hoạch quan trọng không chỉ cần hợp lý mà phải có khả năng giải trình. Chuỗi lập luận cơ bản có thể hình dung như sau: Dữ liệu → nhận định → vấn đề hoặc giá trị → nguyên tắc xử lý → giải pháp → hệ quả. Nếu một mắt xích bị mất, giải pháp rất dễ trở thành ý chí chủ quan. Điều này giải thích tại sao năng lực viết có vai trò lớn đối với chủ nhiệm. Bản vẽ và thuyết minh không phải hai sản phẩm tách biệt: chúng là hai phương thức biểu đạt của cùng một lập luận.
Trong các đồ án có nhiều cấp thẩm định, năng lực này càng quan trọng. Mỗi chuyên gia có thể kiểm tra phương án từ một hệ tri thức khác nhau. Hồ sơ phải đủ chặt chẽ để những chuỗi lập luận chuyên ngành khác nhau cuối cùng cùng dẫn đến một cấu trúc quy hoạch có thể bảo vệ được.
9.
Hiểu cấu trúc quyền lực của quyết định
Quy hoạch liên quan trực tiếp đến đất đai, đầu tư và phân bổ nguồn lực. Vì vậy nó không tồn tại bên ngoài quyền lực. Người chủ nhiệm cần biết ai có quyền quyết định, ai có quyền phủ quyết, ai cung cấp nguồn lực, ai được hưởng lợi, ai phải chịu chi phí và đặc biệt ai chịu tác động nhưng không có tiếng nói tương xứng trong quá trình lập quy hoạch.
Hiểu quyền lực không đồng nghĩa với chính trị hóa hoạt động chuyên môn. Ngược lại, nhận thức được cấu trúc quyền lực là điều kiện để bảo vệ tính chuyên môn khỏi sự ngây thơ. Một phương án có thể rất tốt trên bản vẽ nhưng hoàn toàn không khả thi về thể chế. Ngược lại, một yêu cầu có quyền lực hậu thuẫn cũng không mặc nhiên trở thành một quyết định quy hoạch đúng. Chủ nhiệm phải làm việc trong khoảng căng giữa hai phía ấy.
10.
Trách nhiệm nghề nghiệp và giới hạn của sự thỏa hiệp
Quy hoạch hiếm khi đặt người làm nghề trước lựa chọn đơn giản giữa đúng và sai. Thường gặp hơn là những phương án đều chứa cả lợi ích và tổn thất. Do đó, đạo đức nghề nghiệp cần được hiểu theo nghĩa thực tế hơn: luôn nhận biết ai đang trả giá cho một quyết định và giá trị nào đang không có người đại diện. Một cộng đồng yếu thế có thể không hiện diện trong cuộc họp. Một hệ sinh thái không thể tự phát biểu. Một cảnh quan lịch sử không có quyền sở hữu nhưng có thể bị mất vĩnh viễn. Lợi ích của những thế hệ tương lai càng không có đại diện trực tiếp.
Tuy nhiên, trách nhiệm nghề nghiệp cũng không đồng nghĩa với việc lựa chọn những lý tưởng không thể thực hiện. Một phương án không có nguồn lực, không có cơ chế triển khai và không thích nghi được với điều kiện kinh tế – xã hội thực tế rất khó tạo ra giá trị lâu dài. Khả năng thực hiện cũng là một phần của trách nhiệm.
11.
Chủ nhiệm như người tổ chức trí tuệ tập thể
Một đồ án quy hoạch lớn có thể huy động hàng chục chuyên gia và một lượng dữ liệu vượt xa khả năng xử lý sâu của bất kỳ cá nhân nào. Bởi vậy, chủ nhiệm không nhất thiết phải là người biết nhiều nhất trong từng lĩnh vực. Năng lực quan trọng hơn là làm cho trí tuệ của tập thể lớn hơn tổng số những báo cáo chuyên ngành. Quá trình ấy gồm một chuỗi công việc: đặt đúng câu hỏi, lựa chọn đúng chuyên gia, giao đúng bài toán, nhận biết kết quả nào thực sự quan trọng, phát hiện mâu thuẫn giữa các chuyên ngành, tổ chức đối thoại, tổng hợp và cuối cùng chịu trách nhiệm quyết định.
Có thể hình dung cấu trúc năng lực của một chủ nhiệm quy hoạch theo chuỗi:
Quan sát → đặt vấn đề → tư duy hệ thống → huy động tri thức liên ngành → tổng hợp → phán đoán → thiết kế không gian → lập luận → thương lượng → quyết định → tổ chức thực hiện → phản tỉnh.
Phía dưới chuỗi kỹ năng ấy là ba phẩm chất khó hình thành bằng những khóa đào tạo ngắn hạn: sự tò mò đủ lớn để bước sang những lĩnh vực chưa biết; sự khiêm tốn để nhận ra lúc nào phải nghe người hiểu sâu hơn mình; và bản lĩnh để sau khi đã nghe nhiều phía vẫn có thể đưa ra một quyết định và chịu trách nhiệm về nó.
12.
Một nghề tổ chức tương lai
Nếu kiến trúc thường bắt đầu bằng câu hỏi không gian nào nên được tạo ra, quy hoạch phải đi ngược thêm vài bước: tình thế thực sự là gì; những lực nào đang tạo nên nó; điều gì đáng được ưu tiên; những tương lai nào có thể xảy ra; tương lai nào đáng được thúc đẩy; và cấu trúc không gian nào có khả năng khiến tương lai ấy trở nên khả thi? Theo cách hiểu này, chủ nhiệm quy hoạch không chỉ là nhà thiết kế, cũng không phải nhà quản lý tập hợp các chuyên ngành. Họ đứng ở vị trí trung gian giữa tri thức và quyết định, giữa không gian và chính sách, giữa những lợi ích hiện tại và những hệ quả dài hạn. Sản phẩm quan trọng nhất vì thế chưa chắc là một bản vẽ đẹp. Đó là khả năng biến một tình thế vốn chứa nhiều dữ liệu rời rạc, lợi ích xung đột và tương lai bất định thành một trật tự có thể hiểu, có thể tranh luận, có thể quyết định và cuối cùng có khả năng trở thành hiện thực. Ở cấp độ ấy, quy hoạch không còn đơn thuần là nghề bố trí không gian. Nó là một nghề tổ chức những điều kiện để tương lai có thể xảy ra.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét