KHI ĐỌC TIỂU THUYẾT, THỰC RA TA ĐỌC CÁI GÌ?

 

ta đọc chữ để gặp một thế giới, hay qua thế giới ấy, cuối cùng vẫn là để gặp một người khác?

 

Một người đọc xong cuốn tiểu thuyết năm trăm trang, vài năm sau có thể không còn nhớ chính xác nổi một đoạn văn. Thậm chí họ đọc nó qua bản dịch, nghĩa là chưa từng tiếp xúc với chính câu chữ nguyên tác. Nhưng họ vẫn nhớ một căn phòng, một nhân vật, một mối quan hệ, một tình thế đạo đức, một cảm giác về thế giới. Có khi rất lâu sau, họ còn nhận ra cách mình nhìn một kiểu người hay một hoàn cảnh nào đó đã bị cuốn sách ấy thay đổi. Điều này không nhất thiết là một thiếu sót của trí nhớ. Có lẽ nó cho ta biết điều gì đó về chính việc đọc văn chương, và đặc biệt là đọc tiểu thuyết.

1. Đọc xuyên qua câu chữ

Đọc tiểu thuyết dường như có một đặc tính khá lạ: sau một thời gian đủ dài, ta không còn ý thức mạnh về từng câu chữ. Ta trực tiếp sống với nhân vật, quan hệ, tình tiết, không gian, những ý niệm và cấu trúc của một thế giới. Khi nhớ lại, cái còn lại thường không phải văn bản nguyên văn mà là khí quyển, một vài hình tượng, những khả thể nhân sinh từng chìm đắm, đôi khi cả một khuynh hướng thẩm mỹ hay đạo đức.

Điều đó khác thơ khá căn bản.

Một bài thơ mười dòng mà thay ba chữ có thể đã bị can thiệp vào chính đối tượng thẩm mỹ mà ta tiếp xúc. Một chữ khác, một nhịp khác, một lần xuống dòng khác, quan hệ giữa hai hình ảnh thay đổi, bài thơ có thể đã thành một bài thơ khác. Ta khó kể lại Tràng giang bằng lời mình mà vẫn nói rằng mình đang giữ nguyên Tràng giang.

Nhưng ta có thể đọc Dostoevsky bằng tiếng Nga, tiếng Việt, tiếng Anh hay tiếng Nhật. Những người đọc ấy chưa hề tiếp xúc với cùng một hệ thống câu chữ, vậy mà vẫn có một cơ sở hợp lý để nói rằng họ đã cùng gặp Raskolnikov.

Raskolnikov tồn tại ở đâu?

Không hoàn toàn trong một câu nào. Anh ta dần xuất hiện trong tâm trí người đọc qua hàng trăm trang: hành động, lời nói, căn phòng, những cuộc gặp, hồi tưởng, ánh mắt của người khác và cả những khoảng trống. Một hình tượng được kiến tạo dần trong thời gian. Theo nghĩa ấy, đọc tiểu thuyết là đọc câu chữ để rồi, trong một cuốn tiểu thuyết thành công, đi xuyên qua câu chữ.

2. Nhưng xuyên qua câu chữ không có nghĩa là bỏ lại câu chữ

Nói như vậy rất dễ dẫn đến một hiểu lầm: tiểu thuyết là “nội dung”, còn văn phong chỉ là cái vỏ chuyên chở nội dung ấy. Thực ra gần như ngược lại: Raskolnikov không nằm sẵn đâu đó để Dostoevsky chỉ việc dùng câu chữ chuyển anh ta đến cho chúng ta. Chính cách kể, nhịp kể, những gì được cho thấy và không cho thấy, thứ tự xuất hiện của sự việc, những lần trì hoãn, những khoảng mờ, những chuyển động của điểm nhìn... đã làm cho Raskolnikov có thể xuất hiện như Raskolnikov.

Ngôn ngữ của tiểu thuyết vì vậy không phải bao bì của một thế giới đã có sẵn. Nó là cơ chế sản sinh thế giới trong thời gian đọc. Sau khi thế giới ấy được sản sinh, ta có thể quên phần lớn cơ chế đã tạo ra nó. Giống như ta nhớ một thành phố nhưng không còn nhớ từng bước chân đã đưa mình đi qua thành phố ấy.

Từ đây có thể nhìn rộng hơn vào hành vi đọc văn chương nói chung. Ta không chỉ đọc những gì được viết. Ta còn đọc những gì câu chữ chỉ dấu tới nhưng bản thân câu chữ không thể chứa hết: tâm thế, hoàn cảnh sống, nhịp cảm xúc, trường liên tưởng, những khoảng im lặng, một lớp kinh nghiệm nằm phía sau lời nói. Có thể gọi đặc tính ấy là giá trị chỉ hiệu của văn bản. Câu chữ vừa mang nghĩa, vừa là dấu vết.

3. Đọc cái không thể viết

Một câu văn không chứa toàn bộ cái mà người đọc tiếp nhận từ nó. Một đoạn văn cũng vậy. Nhiều tín hiệu rất nhỏ được tích lũy: nhịp câu nhanh hay chậm, một ý được giữ lại bao lâu, một liên tưởng xuất hiện bất ngờ đến mức nào, điều gì được nói rất kỹ và điều gì chỉ lướt qua, khoảng cách giữa người kể với nhân vật, mức độ chắc chắn hay ngập ngừng của một phán đoán.

Riêng từng dấu hiệu có thể chẳng nói lên nhiều. Nhưng qua một văn bản đủ dài, chúng kết lại thành một thứ mà ta có thể gọi nôm na là giọng nói của tâm thức. Văn phong, theo nghĩa này, không chỉ lưu giữ “ý nghĩa”. Nó còn lưu giữ một phần nhịp vận động của một tâm trí.

Tất nhiên người đọc không bao giờ nắm được trọn vẹn tác giả. Ta không bước trực tiếp vào tâm trí người viết. Điều ta có chỉ là dấu vết đã được ngoại hiện thành ngôn ngữ. Nhưng từ hệ thống dấu vết ấy, một tâm trí khác có khả năng tổng hợp thành cảm giác về sự hiện diện của một chủ thể có lịch sử: một người đã nhìn, đã lựa chọn, đã chú ý đến cái này mà bỏ qua cái kia, đã ngập ngừng ở đây và quả quyết ở chỗ khác.

Bởi thế đọc văn chương có thể trở thành một hình thức tương giao, chứ không chỉ là giải mã ký hiệu. Có lẽ đây cũng là một trong những điều kỳ lạ nhất của văn chương: người đã chết hàng trăm hay hàng nghìn năm vẫn có thể trở thành thầy, bạn, đôi khi thành tri âm của một người đang sống. Hai người không cùng thời gian. Không có đối thoại trực tiếp. Một kinh nghiệm riêng tư từng được ngoại hiện thành những dấu vết; rất lâu sau, một người khác đi theo những dấu vết ấy và tái tạo một phần trường kinh nghiệm trong chính đời sống tinh thần của mình. Theo nghĩa đó, đọc không chỉ là đọc cái được viết mà còn đọc cái không thể viết.

4. Từ chủ thể của văn bản đến nhãn quan của tiểu thuyết

Một tiểu thuyết lớn không chỉ cung cấp nhân vật và sự kiện. Nó thiết lập cái gì đáng được nhìn và cái gì có thể bỏ qua; một sự việc được nhìn từ đâu; một con người được phép hiện ra đến mức nào; thời gian nhanh hay chậm ở đâu; điều gì được giải thích và điều gì được giữ lại trong bí ẩn; những khả thể đạo đức nào được đặt cạnh nhau mà không nhất thiết phải phân xử.

Tất cả những lựa chọn ấy dần hợp thành cái có thể tạm gọi là nhãn quan của tiểu thuyết. Nhãn quan này cũng không nằm trong riêng một câu văn nào. Nó được người đọc tổng hợp từ vô số dấu hiệu trải ra trong thời gian. Ta sống trong thế giới của cuốn sách đủ lâu để dần học cách thế giới ấy nhìn con người.

Như vậy có ít nhất hai quá trình diễn ra đồng thời khi đọc. Ta dựng nên thế giới của tiểu thuyết: nhân vật, không gian, quan hệ, tình thế, thời gian. Nhưng qua chính cách thế giới ấy được tổ chức, ta còn cảm nhận một nhãn quan về thế giới: một cách chú ý, lựa chọn, sắp đặt và để cho sự vật hiện ra. Ở tầng sâu hơn nữa, qua văn phong và toàn bộ hệ thống những dấu vết ấy, ta đôi khi còn cảm thấy sự hiện diện của một ý thức khác. Ba tầng này không nhất thiết trùng nhau. Nhưng chính khoảng cách giữa chúng làm câu hỏi về tác giả trở nên thú vị.

5. Người đọc cần một tác giả hay một chủ thể tổ chức thế giới?

Đến đây, câu hỏi về AI mới thực sự xuất hiện. Nếu bắt đầu ngay bằng việc hỏi một cuốn sách có bao nhiêu phần trăm câu chữ do AI viết, có lẽ ta đã đặt vấn đề quá sớm ở bề mặt. Từ khảo sát hành vi đọc ở trên, câu hỏi có thể chuyển thành: Ai — hay cái gì — đã tổ chức nhãn quan này?

Một người có thể tự viết một trăm phần trăm câu chữ mà cuốn sách chẳng tạo nên một nhãn quan đáng kể. Một người khác có thể sử dụng AI rất nhiều nhưng vẫn kiểm soát chặt chẽ việc hình thành một thế giới tiểu thuyết hết sức riêng. Trong trường hợp đó, việc đếm xem câu nào do người viết, câu nào do máy sinh ra chưa chắc đã chạm tới tầng quan trọng nhất của sáng tạo.

Tiểu thuyết ở điểm này có phần giống kiến trúc. Người sử dụng một công trình cuối cùng không biết kiến trúc sư tự vẽ bao nhiêu nét, kỹ sư tính bao nhiêu, nhân viên triển khai bao nhiêu, phần mềm sinh bao nhiêu phương án. Nhưng vẫn còn một câu hỏi có nghĩa: có một ý thức kiến trúc nào tổ chức toàn bộ công trình này hay không? AI khiến câu hỏi tương tự trở nên gay gắt đối với văn chương.

Và còn một trường hợp cực hạn khó hơn nhiều: nếu AI có thể tạo ra một thế giới đủ phong phú và nhất quán để người đọc, từ những dấu vết của văn bản, cảm nhận được một nhãn quan, thậm chí cảm nhận được cái mà trước đây họ vẫn nhận như “giọng nói của tâm thức”, trong khi phía sau những dấu vết ấy không hề tồn tại một chủ thể sống tương ứng thì sao?

Chính ở đây vấn đề không còn đơn giản là máy có “viết hay” như người hay không. Nó đụng đến một giả định rất sâu trong lịch sử đọc văn chương: từ dấu vết của văn bản, ta vẫn ngầm hướng tới sự hiện diện của một ý thức khác.

6. Trở lại với người đọc

Có lẽ vì vậy, trước khi tranh luận AI có phải tác giả hay không, cần quay lại một việc tưởng quá quen thuộc nên ít được hỏi: Một người đang làm gì khi đọc văn chương?

Riêng với tiểu thuyết, ta có thể quan sát một chuyển động khá kỳ lạ: đọc chữ → dần quên chữ → dựng thế giới → sống tạm trong thế giới ấy → cảm nhận một nhãn quan tổ chức nó → rời khỏi nó nhưng mang theo một phần cấu trúc của nó. Nếu mô tả ấy đứng được, câu hỏi về AI sẽ trở nên sắc hơn rất nhiều. Nếu cái còn lại sau khi đọc một tiểu thuyết không chủ yếu là những câu chữ đã đọc mà là một thế giới từng được sống qua; nếu văn phong không chỉ chuyển tải nội dung mà để lại những dấu vết từ đó ta cảm nhận nhịp vận động của một tâm trí; nếu đọc văn chương từ lâu vẫn là một cách con người gặp một ý thức khác qua khoảng cách của không gian và thời gian — thì trong thời đại AI, tác quyền sáng tạo quan trọng nhất nằm ở việc sản xuất câu chữ, ở việc hình thành và tổ chức một thế giới, hay còn nằm ở sự hiện diện của một chủ thể sống mà người đọc vẫn tưởng mình đang lần theo qua những dấu vết ấy?

Câu hỏi AI, đến đây, chỉ là trường hợp mới làm lộ ra một câu hỏi cũ hơn và rộng hơn về văn chương: ta đọc chữ để gặp một thế giới, hay qua thế giới ấy, cuối cùng vẫn là để gặp một người khác?