1. Một câu hỏi cũ
Khoảng năm 2012, khi blog vẫn còn là một hình thức phổ biến của đời sống mạng, một cuộc trao đổi kéo dài giữa ba người bắt đầu từ câu chuyện về sự lũng đoạn của báo lá cải.
Câu hỏi ban đầu thuộc về truyền thông. Vì sao báo lá cải có thể chiếm lĩnh đời sống báo chí? Quan hệ giữa truyền thông, công chúng và xã hội được cấu trúc như thế nào? Các lý thuyết về sự phụ thuộc vào truyền thông, thiết lập nghị trình, nhu cầu sử dụng truyền thông hay nghiên cứu văn hóa giải thích hiện tượng ấy đến đâu?
Từ câu hỏi báo chí đang làm gì với công chúng, một hướng khác dần xuất hiện. Trong một cấu trúc truyền thông như vậy, cá nhân và các nhóm nhỏ có thể tự tạo ra những nghị trình khác hay không? Internet khi ấy đang mở ra khả năng tự tổ chức việc đọc, viết và trao đổi mà không hoàn toàn phụ thuộc vào các thiết chế truyền thông hay học thuật có sẵn.
Câu chuyện dần rời khỏi báo lá cải. Điều đáng quan tâm hơn trở thành những điều kiện để các hoạt động đọc, suy nghĩ, viết và trao đổi phân tán giữa những cá nhân có thể hình thành một đời sống trí thức có khả năng tự duy trì.
“Từ dưới lên” ở đây được dùng theo nghĩa giới hạn ấy. Nó không chỉ một lực lượng xã hội đối lập với thiết chế hay giới tinh hoa, mà chỉ cách những quan hệ trí thức có thể hình thành từ thực hành của các cá nhân và nhóm nhỏ, trước khi hoặc không nhất thiết phải trở thành một hoạt động được tổ chức chính thức.
2. Một trường hợp thực hành
Cuộc trao đổi năm 2012 không được thiết kế như một nghiên cứu. Không có đề cương hay câu hỏi xác định từ đầu. Các vấn đề xuất hiện theo diễn biến của chính việc trao đổi.
Một người đưa vào các lý thuyết truyền thông. Người khác kéo câu chuyện sang văn học và lịch sử lý thuyết. Một nhận xét về xã hội Việt Nam dẫn tới François Jullien. Câu hỏi về đối thoại đưa Gadamer và Habermas vào cuộc. Castells xuất hiện khi cần hiểu xã hội mạng. Todorov được đọc khi vấn đề chạm tới quan hệ giữa lý thuyết và đời sống.
Các tài liệu thường được tìm đến vì cuộc trò chuyện vừa xuất hiện một chỗ cần đọc thêm. Có lúc phải bổ sung một văn bản thì một nhánh suy nghĩ mới tiếp tục được. Có nhận định bị sửa vì một khái niệm đã được sử dụng quá nhanh. Có hướng đi khá xa rồi dừng lại. Một bình luận bên lề có thể trở thành đầu mối cho bài tiếp theo.
Mỗi người mang vào cuộc trò chuyện một lịch sử đọc, một cách đặt vấn đề và những giới hạn riêng. Một ý kiến sau khi đi qua người khác có thể quay trở lại dưới hình thức mà người nói ban đầu chưa dự kiến. Kết quả vì thế không thể quy hoàn toàn về tri thức có sẵn của bất kỳ người nào.
3. Ghi lại đường đi
Trong quá trình ấy hình thành một thao tác khá rõ: ghi lại tiến trình dưới dạng bản đồ.
Các đoạn sách, comment, ghi chú, liên tưởng và câu hỏi được cắt, dán, tô màu, viết thêm rồi nối với nhau. Một khái niệm mới có thể được đặt cạnh một ghi chép cũ. Một câu trong cuộc trò chuyện trở thành lý do để quay lại một văn bản đã đọc từ trước.
Cách làm này giữ lại cả những hướng cuối cùng không được sử dụng. Một ý nghĩ bị bỏ có thể đã làm xuất hiện câu hỏi cho hướng khác. Một hiểu nhầm có thể buộc phải đọc kỹ hơn. Một phản biện không thay đổi kết luận vẫn có thể làm thay đổi căn cứ của kết luận.
Đến một thời điểm, lịch sử trao đổi trở thành tài liệu để đọc lại. Có thể dò xem vì sao cuộc trò chuyện chuyển hướng ở một điểm nhất định, loại phản hồi nào làm nó tiếp tục, một khái niệm được gọi vào bằng con đường nào, hay khi nào câu trả lời của người khác làm thay đổi chính câu hỏi ban đầu.
Cuộc trò chuyện về truyền thông dần trở thành một trường hợp để quan sát cách nhận thức được hình thành trong quan hệ giữa những người đang cùng đọc và suy nghĩ.
4. Trước blog đã có forum
Nhìn rộng hơn, cấu trúc này không bắt đầu với blog. Các forum và diễn đàn trực tuyến những năm đầu của Internet đã tạo ra nhiều điều kiện tương tự.
Forum thường được tổ chức quanh chủ đề. Một thread có thể tồn tại lâu. Nội dung cũ được lưu lại. Người đến sau có thể đọc lịch sử tranh luận. Những thành viên thường xuyên dần biết cách suy nghĩ, sở trường và cả những định kiến của nhau.
Blog thay đổi cấu trúc ấy bằng cách đặt người viết vào vị trí rõ hơn. Người đọc không chỉ theo một chủ đề mà có thể theo lịch sử suy nghĩ của một người. Quanh một số blog hình thành những nhóm độc giả và người bình luận tương đối ổn định. Một bài sau có thể dựa vào những gì đã diễn ra trong các bài trước mà không cần trình bày lại toàn bộ hậu cảnh.
Forum và blog vì vậy từng cung cấp một số điều kiện thuận lợi cho các thực hành trí thức nhỏ: thời gian kéo dài, khả năng lưu trữ, sự quay trở lại và một nhóm người có thể tích lũy lịch sử trao đổi chung.
Nhưng cả văn hóa forum lẫn blog đều suy yếu. Điều này khiến không thể giải thích sự suy giảm của những cuộc thảo luận dài trên mạng chỉ bằng sự xuất hiện sau đó của feed ngắn và nhanh.
5. Một cộng đồng có lịch sử vẫn có thể suy tàn
Lịch sử chung giúp một cuộc trao đổi đi xa hơn. Người tham gia không phải bắt đầu lại từ đầu. Họ biết những vấn đề nào đã được bàn, nhận ra khi một người thay đổi cách nhìn và có thể tiếp tục từ một lượng hậu cảnh đã tích lũy.
Nhưng lượng hậu cảnh ấy đồng thời làm tăng chi phí gia nhập. Người mới phải đọc nhiều hơn mới hiểu cuộc trò chuyện hiện tại. Những thành viên lâu năm dần biết nhau khá rõ. Một số câu hỏi đã được bàn nhiều lần. Khả năng bất ngờ có thể giảm trong khi lịch sử chung ngày càng dày.
Một nhóm vẫn có thể tồn tại về mặt xã hội trong khi năng lực sản sinh những câu hỏi mới giảm đi. Sự bền vững của cộng đồng vì vậy không đồng nhất với sự bền vững của đời sống trí thức trong cộng đồng ấy.
Chiều ngược lại cũng có giới hạn. Một không gian liên tục tiếp nhận người mới và vấn đề mới nhưng không tích lũy được lịch sử sẽ phải bắt đầu lại rất nhiều lần. Các cuộc trao đổi có thể sôi động mà khó dựa lên nhau để đi xa hơn.
Vấn đề vì thế không nằm ở việc lựa chọn giữa một cộng đồng ổn định và một không gian luôn mở. Nó nằm ở khả năng tích lũy một lịch sử mà lịch sử ấy vẫn tiếp tục nhận được những câu hỏi, kinh nghiệm và con người chưa có trong nó.
6. Khi feed trở thành cấu trúc phổ biến
Mạng xã hội dạng feed không đơn giản thay văn bản dài bằng văn bản ngắn. Nó đưa nhiều loại quan hệ và hoạt động vốn nằm ở những không gian khác nhau vào cùng một dòng.
Một bài về lý thuyết, một bức ảnh gia đình, tin thời sự, câu chuyện nghề nghiệp và nội dung giải trí có thể xuất hiện cạnh nhau. Người dùng không cần duy trì nhiều không gian riêng cho những mối quan tâm khác nhau.
Trong cấu trúc ấy, một bài viết có thể gặp nhiều người chưa từng đọc những bài trước. Nội dung cũ vẫn được lưu về kỹ thuật nhưng nhanh chóng rời khỏi trường chú ý. Hậu cảnh chung giữa người viết và người đọc trở nên không ổn định.
Một nhận định đặt giữa một chuỗi trao đổi kéo dài có thể được hiểu như một giả thuyết đang thử. Khi gặp một công chúng không biết lịch sử ấy, nó dễ được đọc như một lập trường đã hoàn chỉnh.
Sự thay đổi quan trọng do đó nằm trong quan hệ giữa người viết, người đọc, thời gian và ký ức của cuộc trao đổi. Khả năng phân phối tăng lên rất mạnh không đồng nghĩa với khả năng tích lũy một quá trình suy nghĩ chung cũng tăng theo.
7. Không có một nền tảng lý tưởng
Sự suy tàn của forum và blog cung cấp một phản chứng hữu ích. Thread, archive, thời gian chậm và cộng đồng nhỏ đều có ích, nhưng không điều nào tự bảo đảm một đời sống trí thức.
Forum có thể lão hóa dù toàn bộ archive còn nguyên. Blog phụ thuộc vào việc một nhóm người tiếp tục quay lại. Mạng xã hội có thể đưa một ý tưởng tới rất nhiều người nhưng khó duy trì hậu cảnh chung của một cuộc trao đổi kéo dài.
Đối tượng cần tìm vì thế không phải một loại nền tảng.
Điều đáng quan tâm là những chức năng mà các nền tảng khác nhau từng tạo điều kiện: gặp được người và câu hỏi mới, hình thành một nhóm có lịch sử, giữ lại các cuộc trao đổi, quay lại những vấn đề cũ, cho phép người mới đi vào lịch sử ấy và đưa những gì đã hình thành trở ra một công chúng rộng hơn.
Không nhất thiết tất cả các chức năng này phải nằm cùng một chỗ.
8. Những chức năng cũ đang được tái tổ hợp
Một số thay đổi gần đây gợi ra điều đó khá rõ.
Threads vẫn mang cấu trúc của mạng xã hội dựa trên người theo dõi và feed, nhưng đồng thời đưa chủ đề, community và những cách tổ chức dòng nội dung theo mối quan tâm trở lại. Discord khởi đầu gần với chat cộng đồng nhưng rồi cũng cần channel, thread và forum để những cuộc trao đổi dài không chìm trong dòng trò chuyện tức thời.
Điều đáng chú ý không phải nền tảng nào tốt hơn. Những chức năng từng tập trung khá nhiều trong forum đang xuất hiện trở lại dưới những tổ hợp khác.
Một không gian có thể thuận lợi cho việc gặp người và vấn đề mới. Một không gian khác phù hợp hơn với nhóm đã có hậu cảnh chung. Tài liệu có thể được lưu ở nơi khác. Những suy nghĩ đã tương đối định hình lại được đưa ra công chúng rộng hơn.
Nếu vậy, tương lai của những thực hành trí thức nhỏ có thể không phụ thuộc vào việc tìm được một nơi thay thế forum hay blog. Vấn đề chuyển sang khả năng nối các không gian khác nhau thành một quá trình còn giữ được lịch sử của nó.
9. AI làm thay đổi phần nhận thức của cấu trúc
AI bổ sung một khả năng mà forum và blog trước đây không có.
Trong một quá trình làm việc đủ lâu, AI có thể theo một câu hỏi qua nhiều vòng trao đổi, gọi lại giả định cũ, tìm thêm tài liệu, đưa phản biện và thử các cấu trúc lập luận khác nhau. Một trực giác chưa rõ có thể được đưa vào đối thoại mà chưa cần chuyển thành văn bản hoàn chỉnh.
AI cũng có thể làm giảm một vấn đề lâu đời của những cộng đồng có lịch sử dày. Người mới không nhất thiết phải đọc toàn bộ kho trao đổi mới biết một vấn đề từng được bàn như thế nào. Khả năng tìm kiếm và tái dựng lịch sử có thể giúp xác định những thảo luận liên quan, những bất đồng chính và các hướng từng được thử.
Nhưng một lịch sử được tóm tắt không còn hoàn toàn là lịch sử đã diễn ra. Trong cuộc trao đổi năm 2012, kết quả cuối cùng không chứa hết giá trị của những lần hiểu nhầm, sửa nhau, bỏ một hướng cũ hay thay đổi câu hỏi. Chính đường đi cho biết một nhận thức đã được hình thành như thế nào.
AI vì vậy có thể hữu ích hơn khi giúp con người đi lại trong lịch sử trao đổi, thay vì thay lịch sử ấy bằng một kết luận.
10. Sau khi AI trở thành một người đọc rất tốt
AI còn làm rõ một câu hỏi khác.
Trước đây, một phần lý do tìm đến người khác nằm ở những gì họ có thể bổ sung cho nhận thức của mình: thông tin chưa biết, một hệ quy chiếu khác, phản biện, câu hỏi bất ngờ. AI hiện có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều những chức năng ấy.
Nếu chỉ nhìn người khác như một nguồn lực nhận thức, lý do cần đến họ vì thế trở nên yếu hơn.
Nhưng người đọc không được tổ chức quanh câu hỏi của người viết. Họ có lịch sử, quan tâm và hệ giá trị riêng. Họ có thể không quan tâm, chỉ giữ lại một phần, hiểu khác hoặc đưa một ý nghĩ vào một hoàn cảnh mà người viết không biết tới.
Sự độc lập ấy khiến việc viết cho một người khác thuộc về một quan hệ khác với việc dùng một đối tác nhận thức để tiếp tục suy nghĩ. Bên cạnh câu hỏi một nhận định có đúng không, căn cứ đã đủ chưa hay còn cách hiểu nào khác, xuất hiện thêm một câu hỏi:
Ai đang muốn nói điều này với ai?
AI có thể tham gia rất sâu vào việc đọc, kiểm tra, phản biện và diễn đạt mà không làm câu hỏi ấy mất đi. Vấn đề không nằm ở việc từng câu chữ được tạo ra bằng công cụ nào, mà ở chỗ chủ thể có còn hiện diện trong điều mình muốn nói với người khác hay không.
11. Một tầng ở giữa
Nhìn theo cách này, “đời sống trí thức từ dưới lên” có thể được xem như một tầng trung gian giữa hoạt động nhận thức của cá nhân và đời sống công cộng rộng hơn.
Ở đó, những suy nghĩ riêng đi vào quan hệ với người khác, được thử, sửa và tích lũy qua thời gian. Một số ý nghĩ dừng lại. Một số thay đổi qua nhiều vòng trao đổi. Một số khác dần đủ độc lập với hậu cảnh đã sinh ra chúng để bước ra trước những người không biết lịch sử ấy.
Tầng trung gian này không thể thay bằng việc mỗi cá nhân suy nghĩ tốt hơn. Một người có thể đọc nhiều, có hệ thống ghi chép tốt và làm việc rất hiệu quả cùng AI mà vẫn không hình thành một lịch sử suy nghĩ chung với người khác.
Nó cũng không đồng nhất với đời sống công cộng. Một không gian có thể có rất nhiều phát ngôn, tranh luận và phản ứng nhưng vẫn thiếu những quan hệ đủ bền để người tham gia theo một câu hỏi qua thời gian, sửa một nhận định và nhớ được vì sao mình đã sửa nó.
Nếu gọi đây là một dạng hạ tầng, thì trước hết đó là hạ tầng nhận thức–xã hội: những quan hệ và phương tiện giúp các phán đoán riêng được hình thành, thử thách và biến đổi trong quan hệ với người khác trước khi, hoặc không nhất thiết phải, trở thành phát biểu trước một công chúng rộng.
12. Một hệ sinh thái thay vì một không gian
Khi những chức năng ấy còn tập trung trong forum hay blog, rất dễ đồng nhất đời sống trí thức với một loại không gian. Lịch sử sau đó cho thấy cách nhìn ấy không đủ.
Một hệ sinh thái hiện nay có thể gồm không gian để gặp những câu hỏi và con người chưa biết; những nhóm nhỏ có lịch sử chung; các kho lưu trữ; công cụ tìm kiếm và AI để đọc lại lượng thông tin đã tích lũy; cùng những không gian công nơi một số kết quả của quá trình ấy được đưa ra ngoài.
Cấu trúc kỹ thuật có thể tiếp tục thay đổi. Những chức năng trên cũng có thể được ghép lại theo những cách chưa có hiện nay.
Điều khó hơn là duy trì quan hệ giữa chúng. Một nhóm cần đủ lịch sử để không liên tục bắt đầu lại, nhưng lịch sử ấy không thể trở thành hàng rào với người và câu hỏi mới. Một suy nghĩ cần có chỗ tồn tại khi chưa hoàn chỉnh, nhưng cũng cần có khả năng rời khỏi hậu cảnh đã sinh ra nó. Công cụ có thể giúp lưu giữ và truy xuất lịch sử, nhưng việc nén lịch sử không nên xóa mất những đường đi đã tạo ra nhận thức.
Vấn đề của một đời sống trí thức từ dưới lên vì vậy không chỉ là sản sinh tri thức. Nó còn là khả năng tự tái tạo những quan hệ trong đó tri thức tiếp tục được sinh ra.
13. Câu hỏi còn lại
Cuộc trao đổi năm 2012 là một trường hợp nhỏ trong đó một số điều kiện như vậy đã tình cờ cùng xuất hiện. Nó không cung cấp một mô hình để nhân rộng.
Lịch sử forum và blog cho thấy những điều kiện ấy có thể suy yếu ngay cả khi cộng đồng và kho lưu trữ từng rất phát triển. Mạng xã hội dạng feed mở rộng rất mạnh khả năng kết nối nhưng làm thay đổi cấu trúc thời gian và ký ức của cuộc trao đổi. Những thử nghiệm mới với community, topic, thread hay forum cho thấy một số chức năng cũ đang được tìm lại dưới những tổ hợp khác. AI tiếp tục làm thay đổi khả năng đọc, lưu giữ, truy xuất và phát triển phần nhận thức của quá trình.
Nhìn qua lịch sử ấy, điều đáng giữ lại không phải một hình thức kỹ thuật đã mất. Đó là câu hỏi về một tầng hạ tầng nhận thức–xã hội nằm giữa hoạt động suy nghĩ của cá nhân và đời sống công cộng, nơi những con người có thể tích lũy một lịch sử trao đổi mà lịch sử ấy vẫn còn khả năng tiếp nhận những khác biệt chưa có trong nó.
Câu hỏi từ năm 2012 vì thế có thể được đặt lại trong điều kiện hiện nay:
Khi việc đọc, viết, gặp gỡ, lưu trữ, thảo luận và suy nghĩ ngày càng phân bố giữa con người, nhiều không gian truyền thông và AI, những quan hệ nào cần được duy trì để một đời sống trí thức từ dưới lên có thể tích lũy mà không đóng kín, mở ra mà không mất lịch sử, và tiếp tục tự làm mới qua thời gian?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét