Từ một avatar đến một tha nhân: giá trị của nội dung và giá trị của dấu vết cá nhân không phải một

 1.
Thôi quay sang chuyện khác không lại bị dính chấp vào vận nước nổi trôi thì dở. Bài viết sau là dạng điển hình của thể loại "ChatGPTChat by TungH" của mình. Nó sẽ đặt ra 1 nghịch lý phản tư hoàn hảo cho chính nội dung bài viết đề cập.
2.
Có lẽ trong thời AI, chúng ta đang mất quá nhiều công sức cho một câu hỏi không phải lúc nào cũng đáng hỏi: cái này là người viết hay AI viết?
Nhận diện đôi khi cần thiết. Nhưng thay vì liên tục dò xét từng văn bản, từng hình ảnh, từng tài khoản để phân biệt người với máy, có lẽ việc hữu ích hơn là tự phân biệt các cấp độ và mục tiêu của chính mình khi lên mạng. Tôi đang tìm thông tin, đang xem thế giới, đang tìm một ý tưởng, đang giải trí, hay thực sự muốn biết và thông giao với một con người cụ thể?
Bởi không phải ai lên mạng cũng để tìm gặp một người.
Mạng như sự kéo dài của tri giác
Ở bình diện cơ bản nhất, internet và mạng xã hội là sự kéo dài trường tri giác của con người. Ta mở điện thoại để nhìn xem thế giới đang có gì: một sự kiện vừa xảy ra, một bức ảnh đẹp, một ý kiến lạ, một câu chuyện buồn cười, giá một món đồ, một công trình mới xây, một nơi chưa từng đến. Ta đọc, nhìn, nghe, lướt qua hoặc dừng lại.
Trong phần rất lớn những hoạt động ấy, người cụ thể đứng sau nội dung không thực sự quan trọng.
Một thông tin đúng vẫn cần được kiểm chứng bằng nguồn của nó, bất kể ai đã đưa nó tới trước mắt ta. Một luận điểm hay vẫn có thể làm ta nghĩ tiếp. Một hình ảnh đẹp vẫn có thể khiến ta dừng lại. Một ý tưởng tình cờ gặp trên mạng có thể trở thành nguyên liệu cho một suy nghĩ khác. Ở cấp độ này, AI tham gia vào việc tìm kiếm, tổng hợp, diễn đạt hay sản xuất nội dung cũng chỉ là một thành phần mới của môi trường kỹ thuật mà qua đó trường tri giác được mở rộng.
Vấn đề chỉ bắt đầu khác đi khi ta không còn quan tâm chủ yếu đến cái đang xuất hiện trước mắt mà muốn biết ai đang ở phía sau nó.
Từ một avatar đến một tha nhân
Con người có một bản năng rất mạnh trong việc nhân cách hóa những gì có dấu hiệu của con người.
Một cái tên, một khuôn mặt, một avatar, một giọng xưng “tôi”, vài câu chuyện đời tư, một lịch sử bài đăng đủ lâu — rất nhanh, ta mặc định phía bên kia là một tha nhân. Không chỉ có một người tồn tại ở đó, điều hiển nhiên trong phần lớn trường hợp, mà còn ngầm tin rằng những gì đang xuất hiện trên màn hình là dấu vết khá trực tiếp của người ấy.
Từ đó ta bắt đầu dựng chân dung.
Ta dựa vào văn phong, hệ luận điểm, khí chất, những câu chuyện cá nhân, những điều họ thường chú ý, cách họ phản ứng, những người họ giao tiếp, những thay đổi qua thời gian. Nếu theo dõi đủ lâu, ta còn có một thứ lịch sử của quan hệ: nhớ người ấy từng nói gì, từng thích gì, từng phản đối điều gì, đã thay đổi ra sao.
Nhưng toàn bộ quá trình ấy chứa rất nhiều thiên kiến.
Ta thích sự nhất quán nên thường dựng một con người nhất quán hơn thực tế. Ta dễ cho rằng người viết đẹp thì nghĩ sâu, người nói điều giống mình thì hiểu mình. Một chi tiết tự truyện cụ thể dễ tạo cảm giác chân thực. Một quan điểm trái ý đôi khi có thể nhuộm màu toàn bộ những gì người ấy từng nói. Cái ta gọi là "khí chất" của một người cũng không hoàn toàn nằm trong người ấy; một phần được tạo ra bởi chính chân trời tiếp nhận của ta.
Ngay cả trước khi có AI, gặp một con người trên mạng vốn đã là gặp họ qua dấu vết và đồng thời dựng lại họ từ những dấu vết ấy.
AI chỉ làm cho sự nhập nhằng này hiện rõ hơn.
Không phải lúc nào cũng cần biết phía sau là ai
Nếu hiểu như vậy thì có lẽ không cần biến đời sống mạng thành một cuộc điều tra thường trực.
Khi đang mở rộng tri giác, ta cần học cách nhìn. Khi tìm thông tin, ta cần biết kiểm chứng. Khi tìm ý tưởng, điều quan trọng có thể là sức gợi mở của ý tưởng. Khi thưởng thức, ta có thể quan tâm đến tác giả nhiều hay ít tùy loại hình và hoàn cảnh.
Chỉ đến khi muốn theo dõi một cá nhân vì chính cá nhân ấy, hoặc muốn thiết lập một quan hệ, yêu cầu về chủ thể phía sau nội dung mới thực sự tăng lên.
Đây là một phân biệt nhỏ nhưng quan trọng: giá trị của nội dung và giá trị của dấu vết cá nhân không phải một.
Một bài được AI hỗ trợ rất nhiều vẫn có thể chứa thông tin hữu ích. Ngược lại, vài dòng viết vụng về của một người bạn có thể chẳng cung cấp kiến thức nào đáng kể nhưng lại rất có ý nghĩa, bởi điều ta muốn biết chính là người bạn ấy đang nghĩ gì.
Nếu không phân biệt hai nhu cầu này, ta sẽ hoặc quá dễ dãi, coi mọi thứ mang avatar là biểu hiện trực tiếp của một con người; hoặc đi sang cực kia, tiêu tốn nguồn lực để truy xét xem từng câu chữ có bao nhiêu phần trăm AI.
Có lẽ cả hai đều không cần thiết.
Tiết chế việc biến avatar thành tha nhân
Thay vì xuôi theo bản năng mặc định avatar là tha nhân, ta có thể chủ tâm hơn trong việc quyết định khi nào mình thực sự muốn bước vào thông giao liên cá nhân.
Trước mắt tôi có thể chỉ là một hiện tượng đang xuất hiện trong trường tri giác: một bài viết, một hình ảnh, một phát ngôn, một luồng thông tin. Tôi có thể xem xét giá trị của nó trước khi cần dựng nên một con người phía sau.
Nếu nội dung ấy khiến tôi quan tâm đến người nói, tôi mới bắt đầu nhận biết họ qua nhiều dấu vết hơn. Nếu tiếp tục có lịch sử, hồi đáp, trách nhiệm và sự hiện diện qua thời gian, một quan hệ mới dần hình thành.
Như vậy, thay cho quán tính:
avatar → một con người → thích hoặc ghét → tin hoặc không tin,
có thể là:
hiện tượng → chú ý → nội dung → nếu cần mới truy đến chủ thể → nếu đáng mới đầu tư vào thông giao.
Đó không phải là thái độ lạnh lùng với con người. Ngược lại, nó có thể giúp ta dành năng lực thông giao cho đúng chỗ. Không phải mỗi phát ngôn lướt qua màn hình đều đáng để giận dữ. Không phải một người viết hợp ý vài lần đã là người mình hiểu. Không phải mỗi avatar đều cần được trao ngay trọng lượng tình cảm của một tha nhân đã có quan hệ với mình.
Sự tiết chế ở đây trước hết là tiết chế chính sự phóng chiếu của mình.
Khi nào AI thực sự trở thành vấn đề?
Từ đây, vai trò của AI cũng dễ phân định hơn.
Nếu tôi cần tìm và tổ chức thông tin, AI có thể làm rất nhiều. Nếu tôi cần thử những khả năng khác nhau của một ý tưởng, nó có thể giúp mở rộng trường suy nghĩ. Nếu tôi đã có điều muốn nói nhưng muốn diễn đạt sáng rõ hơn, nó có thể biên tập. Không có lý do gì phải cố làm cho công cụ kém hữu ích đi chỉ để bảo vệ một ý niệm về sự "thuần khiết" của lao động trí óc.
Nhưng nếu mục đích của một hành vi là thông giao liên cá nhân thì câu hỏi thay đổi.
Tôi muốn biết anh nghĩ gì. Tôi muốn nói cho anh biết một biến cố đã làm tôi nghĩ gì. Tôi muốn hiểu sự thay đổi trong suy nghĩ của anh qua nhiều năm. Khi ấy AI có thể tiếp tục giúp đỡ, nhưng có những phần việc nếu ủy thác quá sâu thì chính chủ thể bắt đầu vắng mặt khỏi cuộc thông giao.
Ranh giới vì thế không nằm ở một tỷ lệ tưởng tượng kiểu 20%, 50% hay 90% AI.
Một người có thể suy nghĩ rất lâu, mang vào văn bản kinh nghiệm, ký ức, phán đoán và những câu hỏi thực sự của mình rồi nhờ AI giúp tổ chức và diễn đạt. AI có thể hiện diện khá nhiều trong câu chữ nhưng người ấy chưa chắc hiện diện ít đi.
Ngược lại, một người có thể đưa cho AI một chủ đề, nhận lại một suy tư hoàn chỉnh rồi đăng dưới tên mình. Nội dung ấy có thể rất hay. Nhưng nếu tôi đọc vì muốn biết chính người đó đang nghĩ gì thì giá trị của văn bản như một dấu vết cá nhân đã khác.
Câu hỏi đáng đặt vì thế không phải là "AI đã làm bao nhiêu phần trăm?", mà là:
Trong phần việc mà mục đích của hành vi đòi hỏi chính tôi phải có mặt, tôi đã có mặt đến đâu?
Người dùng trưởng thành hơn
Nhìn theo cách ấy, AI trở về đúng vai trò công cụ của nó.
Không cần biến nó thành một chủ thể cạnh tranh với con người, rồi suốt ngày đặt câu hỏi người hay máy, thật hay giả. Cũng không cần bài xích nó để bảo vệ tính người. Điều cần thiết hơn là người sử dụng hiểu mình đang làm gì, đang cần gì và đang ủy thác phần nào của công việc cho công cụ.
Có những thứ có thể ủy thác rất nhiều. Có những thứ càng ủy thác thì càng làm mất chính ý nghĩa của hành vi.
Điều này không chỉ đòi hỏi người tạo nội dung trưởng thành hơn. Người tiếp nhận cũng vậy. Tôi cần biết lúc nào mình chỉ đang nhìn thế giới qua một trường tri giác được công nghệ mở rộng; lúc nào đang tìm tri thức; lúc nào đang thưởng thức; và lúc nào thực sự muốn gặp một con người.
Khi đó ta cũng không cần quá ám ảnh với việc phát hiện AI.
Có lẽ một trong những năng lực quan trọng của con người trong thời AI không phải là ngày càng tinh ranh hơn trong việc phân biệt người với máy, mà là biết khi nào sự phân biệt ấy thực sự đáng để mình quan tâm.
Và phía sau năng lực ấy là một việc cũ hơn nhiều so với AI: biết mình đang dành sự chú ý cho cái gì, vì mục đích gì; biết tiết chế sự phóng chiếu; biết khi nào một hình ảnh trên màn hình chỉ là một phần của thế giới đang đi ngang qua tri giác, và khi nào mình thực sự muốn mở cửa để gặp một tha nhân.
Theo nghĩa ấy, sự xuất hiện của AI không nhất thiết làm con người trở nên ít người hơn.
Nó chỉ đặt ra một yêu cầu khó hơn: người dùng phải trưởng thành hơn.
3.
Thực tế thì bài này thì vẫn theo trend