Có một câu hỏi luôn khiến tôi băn khoăn khi quan sát việc đào tạo kiến trúc hiện nay. Đó là chúng ta đang đào tạo kiến trúc sư để tạo ra những công trình đẹp, hay để kiến tạo những kinh nghiệm sống có ý nghĩa? Thoạt nghe, hai mục tiêu ấy tưởng như không khác nhau, nhưng thực ra chúng dẫn đến hai quan niệm hoàn toàn khác về kiến trúc.
Nếu mục tiêu là tạo ra một hình thức đẹp, giáo dục sẽ tập trung vào hình khối, tỷ lệ, vật liệu, cấu tạo, công nghệ và ngôn ngữ tạo hình. Kiến trúc được hiểu trước hết như một đối tượng thị giác. Nhưng nếu mục tiêu là kiến tạo một kinh nghiệm sống, câu hỏi sẽ lập tức thay đổi. Người sử dụng sẽ đi như thế nào? Ánh sáng sẽ thay đổi ra sao trong một ngày? Không gian ấy có làm con người chậm lại, bình tĩnh hơn hay cởi mở hơn không? Sau nhiều năm, công trình sẽ già đi như thế nào? Điều gì sẽ còn đọng lại trong ký ức của người sử dụng sau khi họ rời khỏi nơi ấy? Lúc đó, kiến trúc không còn được hiểu như một vật thể. Nó trở thành một quá trình trải nghiệm. Chính ở điểm này, mỹ học Nhật Bản trở nên đáng học.
Không phải vì Nhật Bản có Wabi-sabi, Zen hay phong cách tối giản; cũng không phải vì người Nhật tạo ra những công trình đẹp hơn các nền văn minh khác. Điều đáng học hơn cả là: Nhật Bản là một trong số rất ít nền văn minh đã kiên trì biến mỹ học thành một phương thức tổ chức đời sống. Ở đó, nghệ thuật không chỉ tồn tại trong bảo tàng. Nó hiện diện trong việc uống trà, cắm hoa, viết chữ, đi dạo trong vườn, bước qua một cánh cửa, hay đơn giản là cách ánh sáng đi vào căn phòng. Điều đó làm thay đổi hoàn toàn ý nghĩa của việc học mỹ học.
Nếu tiếp cận Nhật Bản như một đối tượng nghiên cứu văn hóa, người học sẽ ghi nhớ những khái niệm như Mono no aware, Yūgen, Wabi-sabi hay Ma. Nhưng nếu tiếp cận Nhật Bản như một phòng thí nghiệm của hiện tượng học kiến trúc, những khái niệm ấy sẽ trở thành những lăng kính để nhìn lại chính nghề thiết kế. Heian không còn chỉ là một thời kỳ lịch sử - Đó là bài học về cách không gian có thể làm con người cảm nhận thời gian. Thần đạo không còn chỉ là một tín ngưỡng - Đó là bài học về việc một nơi chốn trở nên linh thiêng không phải vì kích thước hay sự xa hoa, mà vì khả năng làm con người cảm nhận được sự hiện diện của thế giới. Zeami không chỉ là nhà viết kịch Noh - Lý thuyết Ly kiến chi kiến của ông đặt ra một yêu cầu mà mọi kiến trúc sư đều nên tự hỏi: "Tôi đang nhìn công trình của mình từ đâu?" Từ bản vẽ? Từ phối cảnh? Hay từ chính kinh nghiệm của người sẽ sống trong không gian ấy?
Sen no Rikyū không chỉ dạy cách pha trà. Ông dạy cách thiết kế một nghi lễ. Cánh cửa thấp của trà thất buộc mọi người phải cúi đầu trước khi bước vào; đó không đơn thuần là một giải pháp kiến trúc - Đó là một thiết kế hành vi. Kiến trúc, ở đây, không điều khiển con người bằng mệnh lệnh mà nó âm thầm định hình một trạng thái tinh thần.
Bashō không chỉ viết Haiku. Ông cho thấy một khoảnh khắc rất nhỏ cũng có thể mở ra chiều sâu vô tận của kinh nghiệm sống. Đối với kiến trúc, đây là lời nhắc rằng một công trình không nhất thiết phải gây choáng ngợp. Đôi khi, điều đáng nhớ nhất chỉ là một khoảng sáng cuối chiều trên nền gỗ, tiếng nước rơi trong sân hay bóng một tán cây dịch chuyển chậm trên bức tường.
Tanizaki cũng không đơn thuần ca ngợi bóng tối. Ông nhắc chúng ta rằng ánh sáng không chỉ để nhìn rõ. Ánh sáng còn tạo ra bầu khí quyển, chiều sâu và cảm xúc. Một không gian có thể rất sáng nhưng hoàn toàn vô cảm. Ngược lại, một không gian nửa tối lại có thể khiến con người lặng đi.
Nếu nhìn theo cách ấy, Nhật Bản không còn là một nguồn cảm hứng phong cách. Nó trở thành một phương pháp đặt câu hỏi. Không phải "Công trình này có đẹp không?" mà là "Công trình này tạo ra một kinh nghiệm sống như thế nào?"
Đó cũng là lý do tôi cho rằng một khóa học dành cho kiến trúc sư không nên đặt mục tiêu "học mỹ học Nhật Bản". Mục tiêu của nó phải là học cách nhìn lại chính nghề kiến trúc. Nhật Bản chỉ là một trường hợp nghiên cứu. Điều cần học không phải hình thức Nhật Bản mà là cách một nền văn minh đã biến mỹ học thành một công cụ kiến tạo đời sống. Bởi lẽ, xét đến cùng, kiến trúc không phải nghệ thuật tạo ra những vật thể. Kiến trúc là nghệ thuật tạo ra những điều kiện để con người sống.
Nếu coi thiết kế là tạo hình, kiến trúc sư sẽ dừng lại ở việc làm ra những công trình đẹp. Nhưng nếu coi thiết kế là kiến tạo kinh nghiệm, câu hỏi sẽ thay đổi hoàn toàn. Không gian này muốn con người đi chậm hay đi nhanh? Muốn họ đối thoại hay im lặng? Muốn họ hướng ra thiên nhiên hay hướng vào nội tâm? Muốn họ tiêu dùng nhiều hơn, hay chú ý nhiều hơn? Đến lúc ấy, thiết kế không còn chỉ là giải quyết công năng. Nó trở thành một hành động văn hóa.
Và có lẽ đó mới là bài học sâu sắc nhất mà mỹ học Nhật Bản dành cho kiến trúc đương đại. Không phải dạy chúng ta thiết kế "giống Nhật" mà dạy chúng ta chuyển từ tư duy tạo hình sang tư duy kiến tạo kinh nghiệm; từ việc làm ra những công trình đẹp sang việc tạo nên những không gian có khả năng âm thầm nuôi dưỡng cách con người hiện diện trong thế giới.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét