Mỗi mùa thi vào lớp 10, câu chuyện trường chuyên lại nóng lên. Hoặc coi trường chuyên là nơi đào tạo tinh hoa hoặc lại cho rằng học chuyên chỉ là "luyện gà chọi", cuối cùng cũng chỉ để thi đại học. Theo tôi, cả hai cách nhìn đều đúng một phần, nhưng có lẽ cả hai đều đang trả lời sai câu hỏi. Điều đáng bàn không phải là học chuyên có tốt hay không mà là: học chuyên đang rèn cho học sinh kiểu tư duy gì?
Nếu nhìn vào cách học ở phần lớn các lớp chuyên Toán, Lý, Hóa, Sinh tại Việt Nam, có thể thấy một đặc điểm rất rõ đó không phải là học một chương trình hoàn toàn khác mà là học trước, học sâu hơn, học nhiều dạng bài hơn và luyện nhiều hơn. Học sinh liên tục tiếp xúc với những bài toán khó, những biến thể ngày càng phức tạp, rồi dần dần hình thành khả năng nhận ra "đây là dạng gì" và chọn đúng cách giải. Quá trình ấy tạo ra những năng lực rất đáng quý: Tư duy logic tốt; Khả năng tập trung cao; Xử lý nhiều biến số cùng lúc; Làm việc có kỷ luật; Không dễ bỏ cuộc trước vấn đề khó. Đó là những phẩm chất giúp rất nhiều người học chuyên thành công trong khoa học, kỹ thuật, công nghệ hay nghiên cứu.
Nhưng cũng chính quá trình ấy vô tình tạo ra một cách nhìn thế giới rất đặc trưng. Trong trường học, đặc biệt ở các môn tự nhiên, hầu hết bài toán đều giống nhau ở một điểm: Đề bài cho đủ dữ kiện; các dữ kiện đều có ích và luôn có một đáp án đúng. Sau nhiều năm học như vậy, người ta rất dễ hình thành một trực giác rằng mọi vấn đề ngoài đời cũng vận hành tương tự: Chỉ cần đủ thông tin, suy luận đúng rồi sẽ có lời giải. Nhưng cuộc sống lại không giống một đề thi. Trong công việc, dữ liệu thường thiếu. Trong quản lý, các mục tiêu thường xung đột. Trong kinh doanh, thông tin luôn bất đối xứng. Trong chính sách công, nhiều khi không tồn tại phương án tối ưu, mà chỉ có phương án phù hợp nhất trong từng hoàn cảnh.
Thậm chí, điều khó nhất nhiều khi còn không phải tìm lời giải, mà là xác định xem đâu mới là vấn đề cần giải.
Đó là lý do nhiều người có cảm giác rằng học sinh chuyên sau này ra đời "cũng bình thường". Thực ra không phải vậy. Họ vẫn sở hữu những năng lực rất mạnh. Chỉ có điều, thành công ngoài xã hội còn phụ thuộc vào rất nhiều kỹ năng khác mà việc luyện hàng nghìn bài toán không thể thay thế: Khả năng giao tiếp, hợp tác, thích nghi, khả năng làm việc với những tình huống không có đáp án sẵn. Khả năng chấp nhận rằng đôi khi mình chưa biết. Theo tôi, đây cũng là lý do nhiều người học chuyên rất giỏi khi còn phổ thông, nhưng đến đại học thì khoảng cách với các bạn học giỏi ở trường thường dần thu hẹp. Đại học không còn chỉ hỏi "Giải bài này thế nào?" mà bắt đầu hỏi "Vấn đề nằm ở đâu?". Khi đi làm, câu hỏi còn khó hơn nữa: "Có chắc chúng ta đang giải đúng bài toán không?". Đó là những năng lực mà không một trường chuyên nào có thể rèn luyện đầy đủ chỉ bằng việc tăng số lượng bài tập.
Điều đó không có nghĩa học chuyên là vô ích mà ngược lại, một xã hội muốn phát triển vẫn rất cần những người có tư duy logic, có khả năng mô hình hóa và giải quyết những vấn đề phức tạp. Nhưng sẽ là thiếu nếu chúng ta nghĩ rằng chỉ cần học thật giỏi Toán, Lý, Hóa là đủ để hiểu thế giới. Thế giới không chỉ có những bài toán, nó còn có lịch sử, văn hóa, con người, cảm xúc, lợi ích và vô số điều không thể viết thành phương trình.
Có lẽ, giá trị lớn nhất của giáo dục không nằm ở việc đào tạo những người giải bài toán nhanh nhất, mà là giúp người học biết lúc nào nên dùng tư duy của một nhà toán học, và lúc nào cần bước ra khỏi nó để nhìn cuộc sống bằng một lăng kính rộng mở hơn.
Đó mới là lúc tri thức thực sự trở thành sự trưởng thành.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét