Hiện tượng karaoke loa kẹo kéo thường được tiếp cận như một vấn đề về ý thức công dân, tiếng ồn hay trật tự đô thị. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở góc độ quản lý hành chính, rất khó lý giải vì sao hiện tượng này lại phổ biến và dai dẳng trong nhiều năm qua, đặc biệt tại các khu vực ven đô, khu dân cư mới và các cộng đồng lao động nhập cư. Bài viết đề xuất một cách nhìn khác: loa kẹo kéo không đơn thuần là một thiết bị âm thanh mà là biểu hiện của một nhu cầu xã hội sâu xa hơn – nhu cầu được công nhận, được hiện diện và được tham gia vào đời sống cộng đồng trong bối cảnh các thiết chế giao tiếp truyền thống đang tan rã còn các thiết chế đô thị hiện đại chưa đủ khả năng thay thế.
1. Từ vấn đề tiếng ồn đến vấn đề xã hội
Phần lớn các tranh luận về loa kẹo kéo đều tập trung vào hậu quả trực tiếp: gây tiếng ồn, ảnh hưởng đến sinh hoạt của người khác, phát sinh xung đột và thậm chí dẫn tới các vụ bạo lực nghiêm trọng. Những vấn đề này là có thật và cần được nhìn nhận nghiêm túc. Tuy nhiên, một câu hỏi khác cũng cần được đặt ra: Nếu đây chỉ là một hành vi thiếu ý thức cá nhân, tại sao nó lại xuất hiện với mật độ lớn trong một bộ phận xã hội nhất định và kéo dài qua nhiều năm?
Từ góc độ xã hội học, những hiện tượng có tính phổ biến hiếm khi chỉ là sản phẩm của lựa chọn cá nhân. Chúng thường phản ánh một nhu cầu xã hội hoặc một thiếu hụt mang tính cấu trúc nào đó. Loa kẹo kéo có thể được hiểu như một "triệu chứng xã hội" hơn là một hiện tượng đơn lẻ.
2. Sự tan rã của cộng đồng truyền thống:
Trong xã hội làng xã truyền thống, cá nhân được xác nhận sự hiện diện thông qua mạng lưới quan hệ cộng đồng như họ hàng, hàng xóm, nghề nghiệp, uy tín xã hội, các nghi lễ vòng đời...Con người không cần liên tục chứng minh sự tồn tại của mình bởi bản thân họ đã được đặt trong một cấu trúc xã hội ổn định. Quá trình đô thị hóa làm thay đổi căn bản trạng thái này. Một bộ phận lớn dân cư rời bỏ quê hương, chuyển đến các khu đô thị mới hoặc các vùng ven đô. Tại đây, các mạng lưới xã hội cũ suy yếu trong khi những cộng đồng mới chưa đủ thời gian hình thành. Hệ quả là sự xuất hiện của một lớp cư dân sống trong trạng thái "ở giữa": Không còn thuộc về cộng đồng truyền thống nhưng chưa thực sự trở thành công dân đô thị theo nghĩa đầy đủ. Đó là trạng thái có thể gọi là "phi căn tính cộng đồng".
3. Loa kẹo kéo như công nghệ sản xuất sự hiện diện
Nếu nhìn dưới góc độ này, karaoke loa kẹo kéo không đơn thuần là hoạt động giải trí mà nó là một phương thức tạo ra sự hiện diện xã hội. Điều đáng chú ý là người hát thường không quá quan tâm đến chất lượng âm nhạc. Điều họ cần là có người nghe, có người biết mình đang vui, có người chứng kiến sự hiện diện của mình. Nói cách khác, loa kẹo kéo hoạt động như một công nghệ sản xuất khả năng được nhìn thấy. Một cá nhân có thể vô hình trong suốt ngày làm việc trên công trường, trong nhà máy hoặc trong khu trọ. Nhưng khi mở loa và hát, họ lập tức trở thành một trung tâm chú ý của không gian xung quanh. Âm thanh ở đây không còn là phương tiện truyền tải âm nhạc mà trở thành công cụ xác lập vị thế hiện diện.
4. Xung đột về quyền sử dụng không gian
Vấn đề nảy sinh ở chỗ nhu cầu hiện diện của một nhóm người lại va chạm trực tiếp với nhu cầu riêng tư của nhóm khác. Trong xã hội đô thị hiện đại, những tài nguyên ngày càng khan hiếm không chỉ là đất đai hay tiền bạc mà còn là sự yên tĩnh, sự riêng tư, khả năng kiểm soát môi trường sống. Người mở loa đang thực hiện quyền biểu đạt. Người hàng xóm đang bảo vệ quyền được yên ổn. Đây không phải xung đột về âm nhạc mà là xung đột về quyền sử dụng không gian đô thị. Tiếng ồn vì vậy mang tính biểu tượng rất mạnh. Sau một thời gian dài, người bị ảnh hưởng không chỉ cảm thấy khó chịu vì âm lượng mà còn cảm thấy mình không được tôn trọng. Từ đây, các xung đột rất dễ chuyển hóa thành tranh chấp về danh dự, nhân phẩm và quyền tồn tại trong cộng đồng.
5. Loa kẹo kéo và sự khủng hoảng của không gian trung gian
Nhiều nghiên cứu quy hoạch thường nhấn mạnh sự thiếu hụt không gian công cộng trong các đô thị Việt Nam. Tuy nhiên, vấn đề có thể không nằm ở việc thiếu công viên hay quảng trường đơn thuần. Thực tế cho thấy các quan hệ láng giềng gần gũi nhất thường hình thành trong quy mô rất nhỏ, khoảng từ 10 đến 20 hộ gia đình. Đó là quy mô của một ngõ nhỏ, một cụm nhà liền kề, một hành lang chung cư, một nhóm cư dân có tương tác hàng ngày. Đây là cấp độ xã hội mà nhiều lý thuyết quy hoạch hiện đại thường bỏ qua.
Khi những không gian giao tiếp vi mô này biến mất hoặc bị thiết kế như các khoảng trống kỹ thuật đơn thuần, nhu cầu giao tiếp cộng đồng không biến mất theo. Nó chỉ chuyển sang những hình thức tự phát khác. Loa kẹo kéo chính là một trong những hình thức ấy. Có thể nói, đây là một nỗ lực tạo lập cộng đồng bằng âm thanh trong bối cảnh thiếu các hạ tầng xã hội tương ứng.
6. Từ kiểm soát tiếng ồn đến thiết kế cộng đồng
Từ góc độ chính sách, việc kiểm soát tiếng ồn là cần thiết nhưng chưa đủ. Nếu chỉ tập trung vào xử phạt mà không giải quyết nhu cầu xã hội phía sau, hiện tượng sẽ tiếp tục tái xuất hiện dưới các hình thức khác.
Vấn đề đặt ra cho quy hoạch đô thị không phải chỉ là tạo thêm không gian công cộng quy mô lớn mà còn là thiết kế các "không gian trung gian" ở cấp độ láng giềng. Đó có thể là sân chung nhỏ, khoảng mở cộng đồng, chòi đa năng, không gian sinh hoạt linh hoạt cho nhóm 10–20 hộ gia đình. Những nơi này không chỉ phục vụ giải trí mà còn duy trì các nghi lễ đời thường như trung thu, sinh nhật, liên hoan, giao lưu văn nghệ, hoạt động của người cao tuổi và trẻ em. Đây chính là hạ tầng xã hội ở quy mô vi mô mà nhiều khu đô thị hiện nay còn thiếu.
Kết luận
Loa kẹo kéo không đơn thuần là một vấn đề tiếng ồn hay ý thức công dân. Nó phản ánh sự đứt gãy giữa nhu cầu cộng đồng truyền thống và cấu trúc không gian của đô thị hiện đại. Nhìn theo cách này, hiện tượng loa kẹo kéo vừa là hệ quả của quá trình đô thị hóa vừa là một lời nhắc nhở rằng con người không chỉ cần nhà ở, đường sá hay hạ tầng kỹ thuật. Họ còn cần những không gian để được nhìn thấy, được lắng nghe và được thuộc về một cộng đồng cụ thể.
Nếu quy hoạch đô thị chỉ giải quyết các nhu cầu vật chất mà bỏ qua nhu cầu xã hội ấy, những "quảng trường bằng âm thanh" như loa kẹo kéo sẽ tiếp tục xuất hiện như một phương thức tự phát nhằm lấp đầy khoảng trống mà đô thị hiện đại còn để lại.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét